Dypk smjetany na torće onomastiki

pjatk, 16. oktobera 2015 spisane wot:

Atlas delnjoserbskich mjenow Waltera Wenzela w LND wušoł

Mjenowědnik a slawist Walter Wenzel z Lipska slědźi hižo wot 1960tych lět na polu­ serbskich wosobowych mjenow we Łužicy.­ Jeho slědźerske dźěło bazuje zwjetša na njeličomnych zapiskach z dokumentow 14. do 18. lětstotka. Tule je nahromadźił a přeslědźił telko mjenoweho materiala kaž nichtó druhi do njeho. W třoch zwjazkach dźěła „Studien zu sorbischen Personennamen“ předźěła wón 45 000 historiskich mjenowych podłožkow (Belege). Namakane mjena ana­ly­zowaše nastupajo morfologiju, fonetiku, leksikaliske korjenje a woznam.

Wopory z přeswědčenja?

pjatk, 16. oktobera 2015 spisane wot:

Rubježne přiswojenje słowjanskich kónčin přez Frankow; namócne přeněmčenje a pokřesćanšćenje; zakaz rěče na sudnistwje w pózdnim srjedźowěku; potłóčowanje přez Prusku a pozdźišo přez Němske kejžorstwo; nacistiske pospyty wu­tupjenja; znjewužiwanje přez socialistow; nadpady prawicarjow; skóncowanje wsow přez brunicu a tak dale.

Kak jara je wšo to z přičinu našeho nětčišeho­ połoženja a kak jara běchu naši prjedownicy woprawdźe potłóčowani – tak rady so tež dźensa hišće sami jako wopory­ widźimy a zas a zaso so jako tajcy zjawnje pokazujemy. Na poměrnje aktualnymaj přikładomaj to derje spóznawaš. Wězo su přichodne wotrězki chětro zjednorjene, měli pak přiwšěm proble­matiku zwobraznić.

Zahorja dźěći runje tak kaž młodźinu

pjatk, 18. septembera 2015 spisane wot:

Słowakski rejwar a pedagog dźěła we Łužicy

Na jewišću Chróšćanskeje „Jednoty“ zwučuja tamniši zakładni šulerjo rejwansku scenu ze spěwohry Wórše Wićazoweje „Je słónco wu­snyło?“ po hudźbje Tassa Schille.

„Holcy, hólcy kedźbujće na rytm, pokazajće wjesołe mjezwoča. Wospjetujemy hišće raz!“, namołwja jich bywši profijowy­ rejwar a wukubłany rejwanski pedagog­ Jan Kozelnický. Za spěwohru bě 42lětny Słowak loni choreografiju stworił. Nětko přihotuje wón šulerjow z wurězkom twórby na přichodny wustup we Łužicy. Dźěći su při wěcy. Rejwanje jim wjeselo wobradźa, byrnjež wone zas a zaso pokiwy k hišće lěpšemu zwuraznjenju reje dóstawali a scenu časćišo wospjetowali. „Podobne projekty pře­wjeduju tež ze zajimcami zakładneju šulow we Worklecach a Ralbicach. Wěm, zo jich tajke intensiwne proby po wučbje jara napinaja. Ale dyrbju dźěći putać, disciplinować a wužadać, zo bychu skónčnje publikumej a sebi samym radosć wobradźili.“

Zajimawe powědki z narańšich Serbow

pjatk, 18. septembera 2015 spisane wot:

Po swojej jara wuspěšnej dwurěčnej čitance „Pod Čornobohom“ je Bukečan Marko Grojlich nětko dalšu z wujimkami z Tydźenskich Nowin a Serbskich Nowin wot lěta 1843 hač do zakaza dźenika 1937 přez nacijow a z pokazkami ze serbskich literarnych dźěłow wo narańšich serbskich kónčinach zestajał. Kniha „Mjez Křičom a Lubatu – Zwischen Lutherberg und Löbauer Wasser“ je tydźenja w LND wušła. Wona wopřijima powědki ze šěsć něhdy ryzy serbskich ewangelskich wosadow Bart, Budyšink, Hućina, Hrodźišćo, Malešecy a Poršicy, hdźež bě narańša hornjoserbšćina tehdy hišće wobchadna rěč.

Marko Grojlich je zaso přewšo pilnje powědki wuběrał a do dźesać wotrězkow z najwšelakorišimi temami zestajał. W dźělu „Ze starych časow“ podawa wón někotre ludowe powěsće, tak wo Poršiskim „fajermužu“, wo bajach wo čertach a Čertowym wuměnku a wo nastaću mjenow hórkow, kaž Srěńcy pola Krakec. Chwalobne je, zo awtor w swojim němskim přełožku tež wuznam wšelakich dźensa lědma znatych zapřijećow rozłožuje, na přikład, zo wučinješe jedyn kórc (Scheffel) žita w Sakskej sto litrow.

Čorny Halštrow

pjatk, 18. septembera 2015 spisane wot:

kak dyrbju do rjadu přińć

z tym lodom kotryž pławi

z bolosćemi z winowatosću k wutrajnosći

žabry su wobškodźene

kak dyrbju do rjadu přińć

njeje pruda

za črjódu rybow

čuć kak so minje pjerchot

ptačk bjez pychi

kotryž so ženje hižo njewróći

wjele radšo narunam

ćěkawe łopjeno w prućinje

kak dyrbju do rjadu přińć

njeje pruda

přeco bóle boli

ptače roje zańdu

a winowatosć so we wutrajnosći pospytać

kak dyrbju do rjadu přińć

z dalokimi trabantami

jedne łopješko čuje so přiwuzne

ze swětnišćom

kak dyrbju do rjadu přińć

w tutym hołku

z lodu ból a wobškodźene žabry

chójna so dźerži swobodna

za posledni rój rybow

ptački su hižo pokorne

započnu mjelčeć

kak dyrbju do rjadu přińć

w tutym njesćerpnym času

zacpěty

wjednik bjez wójska

z přepjatymi zaměrami

kak dyrbju do rjadu přińć

mje boli kóžde wozwěrjene počinanje

a sym žiwy wobškodźenu winowatosć

njech so mi zhubi

wo swjaty rozumčko

ruku na wutrobu

za nas njej’ žane horjeka žane deleka

Rozmołwa z němskim literatom a přećelom Serbow Peterom Huckaufom

Basnik Peter Huckauf z Berlina słuša k tym poetam zwonka Serbow, kotřiž su so sobu najhusćišo na Swjedźenjach serbskeje poezije wobdźělili. Wón je so takrjec do Łužicy a kulturneho žiwjenja najmjeńšeho słowjanskeho ludu zalubował. Wo tym swědča tež jeho basnje. Loni wuńdźe wuběr z nich w němskej, delnjo- a hornjoserbskej rěči w almanachu „Podstupimske pśinoski k Sora­bistice“. W basnjach awtora wučitaš tež jeho­ zwjazanosć k łužiskej krajinje a ludźom, kotřiž su tam žiwi. Alfons Wićaz­ je so z Peterom Huckaufom rozmołwjał.

Waše mjeno je w Serbach znate, wšako so hižo lěta na Swjedźenjach serbskeje poezije a druhich serbskich zarjadowanjach wobdźěleće. Kak sće so scyła ze Serbami a jich swjedźenjemi poezije zeznajomił?

Dźěćaca knižka z wulkotnymi ilustracijemi

pjatk, 18. septembera 2015 spisane wot:

Titulny wobraz nowostki „Moje najlubše powědančka wo zwěrjatach“ Christy Kempter, z němčiny přełožena wot Ja­dwigi Wejšineje, pokazuje małeho elefanta, girafu, myšku, zaječka, mjetelčku, šlinka, žabku a knižku sej wobhladowacu kokošku. Wobraz je rjany pisany, dźěći narěčacy a wotpowěduje tematice. Pře­listowawši knihu dyrbju rjec, zo so prěni zaćišć wulkotnje ilustrowaneje nowostki njepozhubi. Za to chwalbu wuhotowarce Antje Flad. Beletristiska twórba, nětko wot Ludoweho nakładnistwa Domowina w serbskej rěči wudata, předstaja na dwanaće dwójnych stronach krótke powědančka wo zwěrjatach. Z tołšeho papjerca wobstejaca wona stajnje zaso přeproša, do powědančkow pokuknyć.

Z wuměłstwom ducy po puću (1)

Najstarši dźěl šwedskeje stolicy Stockholma rěka Gamla stan, štož poprawom wot šwedskeho gamla staden za „stare město“ pochadźa. Jow na kupje Stadsholmen leži tež Kunglinga slottet „kralowski hród“, hdźež w připołdnišej hodźinje njesměš skomdźić změnu straže wojakow w historiskich uniformach, štož přeco zaso syły turistow z cyłeho swěta přiwabja. Serbski wopytar pak budźe njeda­loko Tyska Kyrkan, tak mjenowaneje Němskeje cyrkwje, kotraž ze swojej 96 metrow wysokej kónčitej wěžu jako najwyši dypk stareho města přewidźeć njeje, nad tym njemało zadźiwany: Hdźež přez kužmot srjedźowěkowskich wuskich hasow runu smuhu poměrnje šěroka Stora­ Nygatan wjedźe, wuhladaš nad jednym z wobchodow napis „Krabat“.

Štož so mjeztym hižo dlěje w a za mjezami Europy wothrawa, je jenička tragedija. Wona kóždemu pod kožu dźe, kiž ma sobučuće z čłowjekom, nuzu ćerpjacym. Njeličomne wopory wójnow a socialneje bědy­ z mnohich kóncow swěta spytaja so na najbohatši a najwěsćiši kontinent našeje­ zemje „předrěć“. Hačkuli so mnozy tež w Sakskej z tym bědźa abo so samo agresiwnje wobaraja hórku a přiběracu woprawdźitosć na wědomje wzać, tak tola­ pozbudźa, zo wjele ludźi tež w našej blišej domiznje ćěkancam solidaritu wopokazuje, jich w nowej wokolinje wita a jim najprjedy jónu prosće pomha.

W přichodnych měsacach a lětach – to drje je jasne – so nawal přesćěhanych a dźěło pytacych w našim kraju hišće zesylni. Tak budźe dale wažne, zo runje tež ciwilna towaršnosć prěnju pomoc ćěkancam poskići, ćim bóle, dołhož njezamóže politika w Zwjazku a w zwjazkowych krajach­ Němskeje porjadne prawniske a hospodarske struktury za wobchad, přijimanje, kubłanje, wu- a dalekubłanje ćěkancow wutworić. A dołhož zamołwići w Europskej uniji zhromadnje ze skutkownymi naprawami chaos njesporjadkuja.

Z wobrazliwej rěču po domiznje pućować

pjatk, 18. septembera 2015 spisane wot:

W žnjencu je wudał Budyšan Jurij J. Šołta swoju knihu „Horje a dele po Serbach“, z kotrejž chce nas „zawjesć do rěče domownych stron“. Swoje rozpominanja poćahuje na Hornju Łužicu, hdźež su Serbja doma w Horjanach a Delanach a dale do směra na Radwor hač do Bu­dyšina.

Jako rodźeny Cyhelńčan wěnuje awtor swojej wsy wosebitu kedźbnosć. Na prašenje „Što móhło wšak wo Starej Cyhelnicy tež kusk wěrne być?“ (55) wotmołwja wón ze stawizničkami wo haskach „Powsy“ a „zerzawym puću“, wo statokach a něhdyšich trjebjenjach bliskich lěsow a kerkow. Přemysluje wo tym, što mjena powědaja a zwotkel móhłe pochadźeć: „Bjez cyhela žadyn twar krasnosće klóštra. […] Za wijatym pućom z Kukowa do Chrósćic załožimy tam do wsy, hdźež trjebaše klóšter swoju cyhelnicu.“ (55)

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND