Štomy a mjena

srjeda, 26. oktobera 2016
artikl hódnoćić
(0 )
 dr. Helmut Jenč Foto: SN/Maćij Bulank dr. Helmut Jenč Foto: SN/Maćij Bulank

Štomy su nětko wosebita pycha přirody – w nazymskim počasu, hdyž so wone w najrjeńšich barbach prezentuja. To njech je nam nastork, so jim z rěčneho aspekta trochu wěnować, to rěka jich serbskim pomjenowanjam a tomu, kak so wone w našich wjesnych a ležownostnych mjenach wotbłyšćuja.

Na brězu dopomina tójšto łužiskich wsow ze swojim mjenom. Kaž štom samón, potajkim Brěza, rěka wjeska pola Hodźija (Birkau). Tu tči w němskim mjenje štomowy wotpowědnik serbskeje brězy – Birke. Zwjetša wšak su so serbske mjena wsow přewzali z wěstymi zwukowymi a słowotwórbnymi změnami tež do němčiny, tak zo němske mjena jich serbski pochad jasnje pokazuja. Tak je to na přikład pola Brězynki, kotruž mamy dwójce w Hornjej Łužicy: pola Malešec – němsce je to Briesing – a pola Huski (Gaußig); tale wjes rěka němsce Brösang. Njedaloko Hućiny leži Brězyna, kotrejež němski wotpowědnik je Brösa. Njech su tu­ hišće mjenowane Brězecy pola Wósporka­, kotrež němsce rěkaja Brießnitz.

Znajmjeńša runje tak husto kaž brěza jewi so dub w našich mjenach. Stare słowo za dubowy lěs je dubrawa; a ta wustupuje přeco zaso we wjesnych mjenach, často w pomjeńšenej podobje. To mamy mjez druhim Wulku Dubrawu (Groß­dubrau), dale Łupjansku Dubrawku (Luppedubrau) a Holešowsku Dubrawku (Holschdubrau). Cyle w prěnjotnym zmysle słowa mjenuje so hora w Nišćanskich kónčinach z dźensa hišće wulkimi přestrjenjemi duboweho lěsa Wysoka Dubrawa, Hohe Dubrau. Dubič, němsce Eichberg, je hórka w hewak runej krajinje njedaloko Rakec, znata předewšěm přez to, zo je so tam 19. meje 1813 wotměła předbitwa wulkeje bitwy Napoleonskich wójnow pola Budyšina. A jako ležownostne mjeno jewi so w našej domiznje we wšelakich stronach Dubina­; je to pomjenowanje za lěsate přestrjenje z wjele dubami. W němčinje je so originalne serbske mjeno často w njezměnjejej formje, potajkim tohorunja jako Dubina, zachowało.

Najrjeńši mjez nazymskimi štomami je bjezdwěla jawor, němsce Spitzahorn. Štom faktisce wšudźe rosće, je pola nas jara rozšěrjeny a nas nětko wšudźe překwapja ze swojim rjanym žołto-čerwjenym, druhdy runjewon złotym lisćom. Zo ma jawor we Łužicy staru domiznu, wobswědčeja wjesne mjena kaž Jawora pola Wotrowa abo Jawornik, němsce Jauernick. Jawornik mamy w Hornjej Łužicy dwójce, jónu blisko Lubija a jónu njedaloko Zhorjelca – je to znata mała katolska enklawa wosrjedź ewangelskeje wokoliny.

Jaseń, němsce Esche, je přeco zaso zastupjena w městnostnych mjenach. Wjes z mjenom Jaseńca namakamy tohorunja dwójce w Hornjej Łužicy: sprěnja pola Chrósćic a zdruha cyle blisko Budyšina; we woběmaj padomaj je to němsce Jeßnitz. Runje tak kaž štom, potajkim Jaseń, rěkaše delnjołužiska, dźensa wotbagrowana wjes pola Grodka, němsce bě to Jessen. A w dawno přeněmčenym, něhdy serbskim teritoriju wuchodnje Wittenberga leži městačko ze samsnym němskim mjenom, potajkim Jessen. Hornjoserbsce mjenuje so štom tež jasnik, tak w našej spisownej rěči a we wšelakich dialektach, mjez druhim w katolskich Delanach a w narěčach wokoło Łaza a Wojerec. We wjesnych mjenach wšak so tale warianta pomjenowanja štoma njejewi.

Wjele wobspěwana lipa wustupuje w tajkich mjenach kaž Lipič, němsce Lippitsch, wsy pola Minakała, abo Lipinki, němsce Leipgen, wjesce, kotraž leži při dróze wot Budyšina do Niskeje. Najwuznamniša městnosć wšak, kotraž móže so rěčnje na mjeno štoma powołać, je wulkoměsto Lipsk. Znate ležownostne mjeno je Lipjo: Tak so mjenuje, kaž wěmy, rjany doł Klóšterskeje wody mjez Pančicami a Swinjarnju, hdźež steji pomnik Ćišinskeho, němsce je to Lippe.

Tež wólša, daloko a šěroko rozšěrjeny štom, němsce Erle, jewi so často w městnostnych mjenach našeje domizny a zwonka njeje. Zaso jako dwójka je w Hornjej Łužicy zastupjena Wolešnica: jónu z němskim wotpowědnikom Oelsa na zapadnej kromje Lubija a dalši króć jako Klein Oelsa pola Klětnoho; tutu wjes běchu fašisća přemjenowali na Oelbrück, dźensa wšak ma wona zaso swoje stare mjeno. Pod Wysokej Dubrawu leži w idyliskej lěsnej wokolinje Kamjentna Wólšinka, jeje němske mjeno je Steinölsa. Tež daloko zwonka Łužicy w staroserbskim teritoriju storčimy přeco zaso na městnostne mjena, wotwodźene wot serbskeje wólše. Najznaćiši přikład je město Oelsnitz w předkraju Rudnych hór zapadnje Kamjenicy. A w ležownostnych mjenach Łužicy je wólša wězo tež zastupjena; tak namakamy na přikład na wuchod wot Worklec přestrjeń Wólšiny, w zněmčenej podobje Wollschina.

Slědy serbskich pomjenowanjow štomow w městnostnych a ležownostnych mjenach sahaja wjele dale, hač móžemy sej to w jednej „Minuće serbšćiny“ spřitomnić. Zawěsće so k tejle tematice wróćimy. Helmut Jenč

wozjewjene w: Minuta serbšćiny
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND