Při Bjerwałdskim jězorje a we wokolinje

Freitag, 10. Juli 2015 geschrieben von:

Po kraju po puću

Bjerwałdski jězor je nowa turistiska atrakcija. W jeho bliskosći pak namakamy dalše, starše wopytahódne městnosće, kotrež su tež za nas Serbow zajimawe. A mamy tež tajke, kiž hižo njeeksistuja, dokelž su so přez wuhlowe jamy zhubili.

Wopušćimy Budyšin po zwjazkowej dróze B 156, kotraž wjedźe do Běłeje Wody­. Hač k našemu prěnjemu cilej pohibujemy so po njej přez Delnju Hórku, Zdźěr, Komorow pola Klukša a Delni Wujězd. W Delnim Wujězdźe by hódno było pozastać, ale to sej schowamy za wosebitu wuprawu. Tu smy tež hižo blisko Bjerwałdskeho jězora. Dale jědźemy přez něhdy nimale njeskónčnu serbsku holu. Z praweho boka dróhi stej ležałoj něšto kilometrow zdalenej mjeztym dawno wotbagrowanej wsy Šepšecy (Schöpsdorf) a Łućo (Merzdorf). Z Łuća pochadźa naš wuznamny wótčinc Jan Arnošt Smoler­. Hdyž wopominamy klětu jeho 200. narodniny – tak sej wuwědomjamy –, njebudźe wjace składnosć, wopytać jeho ródnišćo. Ale mamy wězo Dom Zej­lerja a Smolerja w njedalokim Łazu, kotrehož­ muzej je tež žiwjenju a skutkowanju Smolerja wěnowany.

6. julija 1415 sta so w tehdy rakuskim měsće Konstanzu nad Bodamskim jězorom­ hrózbny podawk: Na wulkim šćěpowcu při tołstej žerdźi bu čěski prědar­ a bywši rektor Praskeje Karloweje uniwersity Jan Hus spaleny, dokelž njebě so swojich reformaciskich žadanjow přećiwo romsko-katolskej cyrkwi a wotpowědnych tezow wotrjekł.­ Hišće na palacym šćěpowcu Hus wotpokaza, swoje tezy a žadanja za reformaciju­ cyrkwje cofnyć.

Štó bě Jan Hus, čehodla sta so wón z wu­znamnym reformatorom, kotrehož žiwjenje skónči so před 600 lětami jako martrar?

Stawizna Krabata je mjeztym najwoblubowaniša tema we wuměłstwje, po literarnych powěsćach a wobdźěłanjach nětko tež za film a jewišćo a nic naposled jako šulerski projekt kaž njedawno hakle zaso we Waldorfskej šuli Göttingen a w Heidelbergskej­ šuli. Wozjewjenju powědki Jurja Pilka (1896), kotruž mjenowaše wón „ludowe basnistwo a wuměłsku dramu“, sćěhowachu wšelakore literarne wobdźěłanja serbskich a němskich awtorow. Wuspěšny kinowy film Marca Kreuzpaintnera (2008) je powěsć wo Krabaće po cyłej Němskej šěrił. Žiwjenje ku­złarja wabi nimo filmowcow a dramaturgow hrajneho dźiwadła tež baletnych mištrow. Tak su nawodźa wuznamneho Stuttgartskeho baleta ze swojej inscenaciju (2013, choreograf Demis Volpi) płaćiwu interpretaciju w tymle žanru na jewišćo stajili. Moderniši balet wo łužiskim kuzłarju je baletna kompanija Praskeho Narodneho dźiwadła (2013, hudźba Zbyněk Matějů, choregrafija Jan Kodet) zeskutkowniła a tak tež do susodneho kraja donjesła.

Wotstawk k podawkam, kotrež jako młody dožiwiš, je z kóždym lětom wjetši, z pomjatka pak so ći wone njepominu. Kaž z laserowym błóckom su čłowjekej do mozow­ zaryte. Wobčas so wobrazy wo nich wožiwjeja a na nazornosći přibywaja­. Tuchwilu na přikład, hdyž k mjeztym sydomdźesatej róčnicy kónca najhóršeje­ wójnskeje zabiwańcy w stawiznach čłowjestwa wo tym w nowinach bubnuja a z wobrazowkow trubja. Tež Cyril Kola z Budyšina so nadrobnje na wony struchły čas a na nowozapočatk po wójnje dopomina a je swoje dopomnjenki Serbskim Nowinam napisał.

Před duchownym wóčkom zeschadźeja ći čerstwje nazhonjene podeńdźenja we wonym wosudnym času, přewróćace poměry po cyłym swěće. Zhladuju-li na to, štož bě na mnje prěnje měsacy pjećaštyrceteho lěta zašłeho lětstotka hač do sameje 8. meje a prěnje měsacy po njej čakało, a posudźu-li to strózbnje, njemóžu hinak hač z titlom knihi Bena Budarja rjec: Čłowječe, tež ty sy zbožo měł! „Koče zbožo“ samo, kaž móhł wukónc někotrych podawiznow zastopnjować.

Dołho mje doma wostajili

Na slědach Jana Šadowica

Freitag, 26. Juni 2015 geschrieben von:

13. dźěl a kónc: Wozjewjenja wo chorwatskim połkowniku

Tež dlěje hač sto lět po smjerći Jana Šadowica so ludźo w Hornjej Łužicy dale na chorwatskeho wojaka dopominaja. Mjez druhim nastachu wjacore powědki wo nim – a samo roman.

Lěpša towarňosć tam, proletariat tu – lubosć pak wšitko přewini. Štož w musicalu funguje, zwrěsći w předłoze „Pygmalion“ Gorge Bernarda Shawa.Tak to wupada, hdyž fajn damy so rozmołwja – za to je Lisa Čornakowa z Petru- Mariju Bulankec Wenzelowej wězo dobru partnerku namakała.

Tež hdyž wjelelětny garant za lokalny kolorit Budyskeho lětnjeho dźiwadła dr. Frank Stübner lětsa prěni raz sobu njeskutkuje, móže so přihladowar, wšojedne z kotreje kónčiny našeho regiona, tež tónraz wosobinsce narěčany čuć – wšelakore narěče Hornjeje Łužicy jewja so nětko w jewišćowym jednanju, a to cyle njekumštnje. Wšako twori w klasikarju musicaloweho žanra „My Fair Lady“ dialekt zakład lubosćinskeje stawizny mjez slědźerjom dialektow prof. Henryjom Higginsom a předawarku kwětkow Elizu Doolittle – tule wězo je to maćernorěčna Elisa Dulitsch z Hor­njeho kraja. A hižo w prěnjej scenje wě Higgins Wjernarječana, Załomjana abo Hołbinjana na rěči derje spóznać – tež Chróšćan jemu cuzy njeje. Deformacija maćeršćiny pak jeho boli.

Lětuša BUGA z pjeć stacijemi

Freitag, 26. Juni 2015 geschrieben von:

Wšu zwjazkowu zahrodnu přehladku (BUGA) w Braniborskej sej lětsa na jeničkim dnju wobhladać njeje prosće móžno. Wopytowar ma sej znajmjeńša dwaj dnjej za to­ zaplanować, wšako dyrbi so k cyłkownje pjeć wšelakim městnosćam podłu rěki Habole podać – do Brandenburga, do Premnitza, do Rathenowa, do Stöllna a do Havelberga. Na kóncu je kóžde wustajenišćo wosebite dožiwjenje, swědčace wo fantaziji kaž tež wo prócy a pilnosći zarjadowarjow.

Wosrjedź města zapołožena je zahrodna přehladka w Brandenburgu. Wot wulkeho parkowanišća přińdźeš po zdźěla nowych mostach k přistawej, wokoło kotrehož je přehladka natwa­rjena. We wulkim parku su cyłkownje 33 temowych­ zahrodow připrawili. Wustajenišća w formje stilizowanych łódźow w něhdyšej łódźnicy wěnuja so z wjele fantaziju wšelakim temam. Tam na přikład zhoniš, kak dekoratiwne móže stare drjewo w zahrodce skutkować, je-li wotpowědnje wobdźěłane, abo kak fantazi­jepołnje hodźa so betonowe elementy zasadźić.

Mje trapi zrudoba

Freitag, 19. Juni 2015 geschrieben von:

Beno Budar

Dźens so w Lwowje pochowa

našej´ rěče lubowar,

ju pěstowa a dale da

studentam Ukrainy

naš profesor Motornyj.

Za nas je to zrudoba,

zo tajki pilny prócowar

zakónči skutk žiwjenski.

Njech dale jeho šulerjo

su naši serbscy přećeljo …

(8. junija 2015)

Rozmołwa z redaktorku almanacha „Podstupimske pśinoski k Sorabistice“

Hižo někotre lěta wuchadźa almanach „Podstupimske pśinoski k Sorabistice“, kotryž wudawataj dr. Madlena Norbergowa a prof. dr. Peter Kosta. Delnjoserbowka z Choćebuza je zdobom čestnohamtska hłowna redaktorka. Alfons Wićaz je so z njej rozmołwjał.

Waš almanach njeje serbskej zjawnosći w Hornjej Łužicy hišće tak znaty. Hdy bu wón prěni króć wudaty?

M. Norbergowa: Smój jón z prof. dr. Peterom Kostu załožiłoj, jako smój zdobom załožiłoj na Podstupimskej uniwersiće dalokostudij delnjoserbšćiny. To bě 1989. Pozdźišo so rozsudźichmoj, něšto trajneho we wobłuku uniwersity wuwiwać. Podstupimska bě wšak w Braniborskej jenička sorabistiku podpěrowaca uniwersita. Tak nasta tež ideja, wědomostnu seriju załožić. Pomjenowachmoj ju „Podstupimske pśinoski k Sorabistice“ a chcychmoj na to pokazać, zo so tuta uniwersita wo sorabistiku stara. Dalokostudij drje wjace njeje, ale naša serija dale wobsteji. Uniwersita a jeje nakładnistwo ju jara podpěrujetej.

Mysle ke knize serbskeho wandrowskeho­

Něhdźe před měsacomaj wuńdźe w nakładnistwje Bastei Lübbe kniha Franca Čornaka. Awtobiografisce wopisuje młody Serb z Chrósćic swoje dožiwjenja jako wandrowski na 221 stronach pod titulom „Franz im Glück – Meine Wander­jahre auf der Walz“. Stawizna to pachoła, kiž sej tři lěta swět wotkrywa, při čimž rjemjeslnisce a čłowjesce zrawi a žiwjensku změnu dožiwja.

Něchtóžkuli so snano praša, čehodla njeje kniha w serbskej rěči wušła. Wona nasta na nastork němskeho žurnalista Rainera Schäfera, kiž je zdobom koawtor. Wón njeje so jenož do stawizny wandrowstwa, ale tež do wašnja serbskeho, katolskeho młodźenca z wuchodneje Němskeje zalubował. Wšako so tele aspekty na wšelakich městnach zas a zaso zapletuja.

Anzeige