Grit Lemke wěnuje so w knize „Kinder von Hoy – Freiheit, Glück und Terror“, wušła 2020 w nakładnistwje Suhrkamp, temje, kotruž tuchwilnje we wědo­mosći kaž tež w towarstwje diskutuja – bydlenje w platowym twarje a z tym zwjazane ­formy žiwjenja. We Łužicy při tym wězo hnydom na Wojerecy mysliš – a to hu­stodosć jako kontrast k žiwjenju na wjeskach na jednej stronje a k tysaclětnym stawiznam Budyšina na tamnej stronje. Tež w literaturje NDR bu platowy twar kritizowany, tak na přikład ze strony ­Brigitty Reimann w romanje Franziska Linkerhand (1974), kotryž jedna wo młodej architektce, kiž njemóže swój ideal ­žiwjenja w měsće při twarskim dźěle w Nowym Měsće zwoprawdźić. Ryzy negatiwny diskurs wo platowych sydlišćach so tuchwilnje wobohaći wo diferenco­wane perspektiwy, kotrež so w knihach na přikład wot Philippa Meusera (Die Ästhetik der Platte. Wohnungsbau in der Sowjet­union zwischen Stalin und Glasnost. Berlin 2015) abo Steffena ­Mauwa (Lütten Klein. Leben in der ostdeutschen Transformationsgesellschaft. Berlin 2019) wopisuja.

Jan Mikan zhladuje na dołhu a wuspěšnu karjeru jako dźiwadźelnik, kotruž njebudźe přezahe zakónčić

Skok wróćo do lěta 1973 njeje ćežki. Tón poradźi so ze spodźiwnje blond barbjenej periku, „Präsent 20“-kapu a cholowami z wužehlenymi fałdami. A hižo je sobudźěłaćer firmy „Horch a Guck“, kotrehož Jan Mikan w inscenaciji lětušeho lětnjeho dźiwadła „Sherlock Holmes a Budyska bestija“ sćělesnja, ­hotowy. W swojej róli mjenuje so „cyle njenapadnje“ Meier. Wopytowarjo hry – tak dźiwadźelnik – měli sami wo tym rozmyslować, kotru rólu bě stasi před 50 lětami w Němskej demokratiskej republice hrała. Zhromadnje z Holmesom zestaja wón w běhu předstajenja puzzle, kotryž skići na kóncu cyłotny wobraz. „Wjetšina publikuma je srjedźneje staroby“, tak Mikan, „je w NDR socializowany a znaje atmosferu hišće ze swojeho do­žiwjenja. Młódši pak a tež ći, kotřiž su w ‚starych‘ zwjazkowych krajach wot­rostli, maja so tróšku ćešo ze skutkowanjom sobudźěłaćerjow něhdyšeho MfS.“ Tola wšitke starobne skupiny wjesela so nad evergreenami rockoweje hudźby NDR, kotruž na jewišću live hraja.

Znowa čitała ... rjad „Bajka“

Freitag, 15. Juli 2022 geschrieben von:

W serbskej literaturje chowaja so mnohe drohoćinki, na kotrež znowa skedźbnić je trjeba, zo njebychu so pozabyli. Wotpowědne impulsy chce awtorka serbskim čitarjam a čitarkam z nowym rjadom „Znowa čitała“ dawać.

Před wjace hač štyrceći lětami wuńdźe w Ludowym nakładnistwje Domowina prěnja kniha noweho rjadu „Bajka“. W jednotliwych wudaćach je hač do lěta 1991 dwaceći serbskich bajkow wušło, zasopowědane wot serbskich awtorow a dweju awtorkow, Hańže Bjeńšoweje a Angele Stachoweje. Kóžda kniha je w hornjoserbskej, delnjoserbskej a němskej rěči w nimale kwadratiskim formaće wušła a měješe 24 stronow. Bohate barbne ilustracije je pyšachu, rysowane wot renoměrowanych, wuběrnych ilustratorow.

Na wopyće we „Łužiskej galeriji wuměłstwa“ w Choćebuzu

Dźěchmy za hudźbu, kotruž zezady domu zasłyšachmy. Na dworje pod štomami běchu wysoke blida nastajane. Skupina Kula Bula a darmotne napoje za woknom ludźi přićahowachu. Pomału so dwór pjelnješe, znaći so mjez sobu witachu. „Ja jědu z kolesom“ a dalše znate serbske šlagry, swingowe a tangowe rytmy naladu přisporjachu. Z wotewrjenja wustajeńcy wuwiwaše so poněčim lóštny ludowy swjedźeń. Wuměłska scena Choćebuza, ke kotrejž tež Serbja słušeja, a dalši zajimcy z Delnjeje kaž tež Hor­njeje Łužicy sćěhowachu zabawnym zynkam a witanskim myslam Christiny ­Klimoweje. Wšako běchu tež z jeje institucije, Serbskeho muzeja w Choćebuzu, wobrazy do tuteje, mjeztym 5. wosebiteje wustajeńcy zapřijate. Wjetšina mólbow, rysowankow a plastikow nahladneho cyłka pochadźa ze zběrki priwatneho zběraćela z Choćebuza abo ze swójstwa někotrych wuměłcow samych. Wustajeńca „zwobraznja kompleksny pohlad na Serbow a jich žiwjenski rum, hordosć na to serbske a pytanje za swójskimi korjenjemi“, wuzběhny Klimowa z wutrobitej zahorjenosću.

Profesor Wink a ilegalni palencarjo

Freitag, 15. Juli 2022 geschrieben von:

W tutej kolum­nje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezy­narodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.

Na swojim puću naš skromny profesor mnohich slědźerjow nadeńdźe. Njedawno zetka so wón ze skupinu ludowědnikow, kotřiž z wulkim a chutnym angažementom tradicionalne ilegalne palenje palenca přeslědźichu. Pólska je kraj z jara rjanymi tradicijemi na tymle polu, byrnjež so wě dowolene njebyli. Profesor Wink je wědomostnik z wobšěrnym horicontom a wotewrjenym duchom, čehož­dla so wón rozsudźi, so na přepytowanju wobdźělić. Nastajichu so tuž zhromadnje na puć. Po planje namakachu so Wink a čłonojo teama do pralěsa Białowieża – wulki to lěs na mjezy k Běłoruskej.

Dyrbiš wědźeć, zo je tónle lěs dźensa zakazane pasmo. Pólske knježerstwo je teren zawrěło, wulkeje ličby ćěkańcow dla, kiž spytaja pólsko-běłorusku mjezu překročić. Jedna z konsekwencow tohole rozsuda je, zo někotři domoródni hižo žane dochody z turizma nimaja.

„Tajke bohatstwo“ přinygny mi sympatiski wopytowar, kiž bě tu jako turist ze swojim dorosćenym synom. „Wona je ta najpisańša, kotruž sym dotal widźała a jara rjana ...“, praji přećelka při wobjedźe. Běchmoj słowaksku wustajeńcu „party w 21. lětstotku“ w Serbskim muzeju w Budyšinje wopytałoj.

Wustajeńca je produkt wjacelětneho slědźenja skupiny słowakskich ludowědnicow a ludowědnikow wokoło Kataríny Saboveje wo swjedźenskich drastach a wosebje wo nahłownej pyše – partach – młodych holcow a žonow po cyłym ­kraju. „Wona je znamjo dorostowaceje holcy“. W někotrych kónčinach mjenowachu ju vjenec, druhdźe pautlik abo stuški. „Za kóždym kopcom nama­kachmy druhu drastu“, praji ludospytnica, pokazujo na mnohotnosć pozabytych a pozhubjenych fragmentow ludoweje kultury.

Njedamy rěči nas wužiwać

Freitag, 17. Juni 2022 geschrieben von:

W tutej kolum­nje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezy­narodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.

W pólšćinje so kolonialny poćah ke krajam resp. kónčinam, kotrež běchu něhdy wotwisne wot Pólskeje, w prepozicijach wotbłyšćuje. Prajimy často, zo so na jednym boku „do Francoskeje“, na tamnym pak „na Ukrainu“ abo „na Běłorusku“ podamy. Samsne płaći za tamnu formulaciju: Prajiš, zo sy „w Francoskej“, ale „na Ukrainje“.

W minjenych lětach je so diskusija wo wužiwanju tutych kolonialnych formow wuwiwała, wona pak bu haćena přez linguistow, kotřiž mějachu to za zmylk, w zwisku z Ukrainu prajić „do“ abo „w“.

Kónc januara je w Ludowym nakładnistwje Domowina wušoł třeći zwjazk rjadu wubranych spisow Kita Lorenca (1938– 2017). Hižo teksty prěnjeho a druheho zwjazka skića wob­šěrny dohlad do jeho literarneho tworjenja a skutkowanja. W třećim přidružeja so zdźěla njewozjewjene literarnokritiske studije, kotrež bě wón wot 1960tych lět hač do spočatka 21. lětstotka spisał. Wone zapřijeja po formje wědomostne nastawki a přednoški, recensije, posudki, zawody, dosłowa a medaljonki. Wjetšina tekstow je w serbskej rěči. W kónčnym dźělu k žórłam a přispomnjenjam su krótke němskorěčne anotacije k serbskim tekstam podate.

Wudawaćelej Franc Šěn a Christian Prunitsch staj hoberske dźěło zestajenja a wobdźěłanja zdokonjałoj a čitarstwu přewšo zajimawy wuběr literarnokritiskich studijow spřistupniłoj. Mandźelska Kita Lorenca je jeju při tym podpěrała a wudaće zmóžniła. Juliane Rehnolt je teksty za ćišć sobu spřihotowała, lektorat měješe Pětr Thiemann.

Być dźěl Maćičneje swójby

Freitag, 20. Mai 2022 geschrieben von:

Steju hakle połdra lěta na čole najstaršeho serbskeho towarstwa, ale zwjazana sym z Maćicu Serbskej mjeztym hižo 29 lět.

Moja kolebka steješe w Delnjej Łužicy, tuž sym puć k Maćicy přez Maśicu Serbsku namakała: Po załoženju delnjoserbskeho wotdźěla 1993 wutworichu při Maćicy samostatnu Delnjoserbsku rěčnu komisiju. Jako doktorandka za serbsku rěčewědu při Serbskim instituće běch čłonka teje komisije – pozdźišo tež w Budyskej sekciji „serbska rěč“, kotruž ně­kotre lěta nawjedowach. W Maćičnym předsydstwje dźěłam wot 2008 a smědźach w tym času dweju předsydow ­bjezposrědnje dožiwić a jeju podpěrać. W septembrje 2020 wuzwoli mje hłowna zhromadźizna na předsydku.

Lětsa 175 lět po załoženju Maćicy Serbskeje a 32 lět po znowazałoženju mam tu jako 16. předsyda na štyri lět skrótka někotre słowa, mysle podać.

Anzeige