Grafika: wurězk z twórby Karla Vouka „F*ck VfGH – Das Blaue vom Himmel“ (C-print, 841 x 1189 mm, 2020)

Kak rěkaja słowjenske wsy pod Karawankami?

Freitag, 18. Juni 2021 geschrieben von:

Kulturne rumy su přeco tež rěčne rumy. Měšćanske a wjesne tafle maja wobydlerstwo konkretneho sydlišća a jich rěč(e) zwobraznjeć. Hačrunjež bě so po Prěnjej swětowej wójnje při ludowym wothłosowanju 1920 wjetšina słowjenskeho wobydlerstwa za to wuprajiła, zo wostanje sewjerna Korutanska dźěl Awstriskeje, a byrnjež po Druhej swětowej wójnje Słowjencam w statnym zrěčenju 1955 nimo mnohich druhich prawow tež dwurěčne městnostne tafle přilubili, je to politika Korutanskeje zwjetša ignorowała. Woteběraca słowjenšćina přez asimilaciju je tež konsekwenca politiskeje represije. W nacistiskim času wjercholeše hida přećiwo słowjenšćinje w zakazach rěče a deportacijach. Čas po Druhej swětowej wójnje njebě charakterizowany přez dobroćiwy humanizm, ale přez restriktiwne postajenja wo dwurěčnym šulstwje, poměrnje słabym spěchowanju kultury atd. Hrubu namóc 1970tych lět wuměnichu po lěće 2000 ze subtilnišej, kaž pokazuje přikład politiskich činkow nastupajo korutanske městnostne tafle.

Chronika politiskich rozsudow

Pohladnjenjedo hłubin začućow

Freitag, 18. Juni 2021 geschrieben von:

K 75. posmjertnym narodninam Boženy Nawka-Kunysz

Njedźelu, 20. junija, wopominamy 75. posmjertne narodniny serbskeje molerki, ilustratorki a grafikarki Boženy Nawka-Kunysz. Wona je bohužel hižo 54-lětna na sćěhi ćežkeje njewuhojomneje chorosće w Berlinje zemrěła a je w Budyšinje na Mikławšku pochowana. Štó drje ze šulerjow a gymnaziastow ju znaje? Hižo dlěši čas přemysluju, na kotre wašnje móhli młodostnym po digitalnym puću spřistupnić žiwjenjoběhi našich molerjow, hudźbnikow, literatow. Snano so serbska kapała jónu zwaži we widejoklipje w pozadku mólby, grafiki abo citaty spisowaćelow pokazać? My Serbja mamy nadměru wjele wusahowacych kulturnych a narodnych prócowarjow w přirunanju z procentualnym podźělom wulkich ludow. Bjezdwěla słušeja woni k našim stawiznam a zamóža narodnu hordosć budźić.

Jako Serb w Čěskej cuzy njejsy

Freitag, 18. Juni 2021 geschrieben von:

Mjeno Leoš Šatava słyšach prěni raz lěta 2016 w Brnje. Zo bych sebi čěšćinu znadobnił, běch so jako erasmusowy stipendiat na lěto do města blisko čěsko-morawskich horin podał. Myslach sebi, zo běše to zmysłapołny plan. Tón fungowaše nimale dwaj tydźenjej: Z wulkim připadom so mjenujcy sta, zo zetkach Petra Kalinu a so z nim spřećelich. Kalina wobknježeše serbšćinu a poda­waše na Masarykowej uniwersiće kurs wo Serbach.

Wćipny, što a kak w Čěskej wo našim serbskim ludźe rozprawjeja, so jednorje na seminaru „Intodruction to Sorbian Studies (Zawod do sorabistiki)“ wobdźělich. Zakład referatow studowacych kaž tež powšitkownych informacijow wučby tworjachu častodosć studije Leoša Šatavy. Ćim bóle mje tuž zajimowaše, kajki wobraz etnolog w swojej loni wušłej wědomostnej knize pod titulom „Lužičtí Srbové na přelomu 20./21. století (Łužiscy Serbja na přebróće 20./21. lětstotka)“ znowa wo najmjeńšim słowjanskim ludźe rysuje, dokelž je na kóždy pad objektiwniši hač wid, kotryž na sebje samych mamy – tež, hdyž awtor swoju sympatiju k nam prěć nochce a njemóže.

Syć filmowcow zhladuje na drjewjany jubilej

Freitag, 18. Juni 2021 geschrieben von:

Łužycafilm ze zwjeselacym facitom, napjatymi wuhladami a dale rozjimowanym (nje)prašenjom

Ola StaszelHella Stoletzki

Serbsko-němska syć Łužycafilm je z nalětnim zetkanjom swojich čłonkow a čłonow předewšěm na mjez­tym pjećlětne skutkowanje swobodnje organizowaneho zjednoćenstwa zhladowała. Bilanca hodźi so jako dosć wuspěšna wopisować: Tójšto projektow bu nastorčenych a zwoprawdźenych, produkcije na přikład Maje Nageloweje, Angele Šusterec a Helle Stoletzki su we wobłuku najwšelakorišich festiwalow pokazowali a wuznamjenjeli a – najskerje najwažniši to wukon – prezenca tudyšich filmowcow njebě hišće ženje tak wulka kaž nětko. Rozmołwne koła a dźěłarnički syće su mjeztym z krutym wobstatkom najwuznamnišeju wjerškow drje najkompleksnišeje (a najdróšeje) družiny wuměłstwa, mjenujcy Choćebuskeho filmo­weho festiwala (CFF) a Filmoweho festiwala Nysa (NFF).

W tutej kolum­nje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezy­narodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich­ nazhonjenjach a do­žiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych­ mjeńšin.

Minjene tydźenje běchu wosebje frustrěrowace za prof. Winka, kotraž podpěruje prawo ludźi swoju rěč nałožować a měni, zo sej kóždažkuli rěč škit zasłuža. Stajnje zaso pak so wopokazuje, zo je připóznać rěč něšto, štož maja staty za njetrjebawše a samo wohrožace.

Čehodla pak je wažne, rěče připóznać a jim wěsty status spožčić? Na tele prašenje móže prof. Wink jako slědźerka wotmołwić – rěč njeje jeničce srědk komunikacije a indikator towaršnostneje identity – rěč je stajnje tež politiska móc. Njepřipóznate rěče su słabe a słabi su ludźo, kotřiž je nałožuja. Njech je, kaž chce: Zo so rěčna mnohotnosć prěje a rěčny škit wobmjezuje, to prof. Winka přeco hišće dźiwa.

„Dokónčił sym wulku baladu ‚Syrotka‘ ... Škoda nož, zo w Serbach to ženje słyšeć njebudźemy, nimamy prócowarjow dosć wuwučowanych a spěwarjow porjadnych a wutrajnych. Stajnje jednore pěsnički złožić njemóžu, dyrbimy tola tež něšto wyšeho měć, štož druzy z radosću witaja ...“ To pisaše Bjarnat Krawc Oće Wićazej 1934. Slědowacy čas hač dosrjedź pjećdźesatych lět wotpočowaše Krawcowe hudźbne zawostajenstwo w Praze schowane. Na to wróći so do Serbow, do Serbskeho kulturneho archiwa w Budyšinje, a tam ležo wosta.

Prěnja kročel za znapřećiwjenje struchłeho wěšćenja je so stała: Kompozicija ­bu tele dny wudata (z podpěru Załožby za serbski lud), a nakładnistwo LUMIR poskića za wuwjedźenje trěbny kwalitatiwny material. Na doskónčne zwoprawdźenje čaka wuspěšna prapremjera.

„Syrotka“

Wědomostnik hori soza serbske stawizny

Freitag, 21. Mai 2021 geschrieben von:

Zetkanje z historikarjom dr. Friedrichom Pollackom

Při Smolerjec kniharni w Budyšinje wón na mnje čaka. Skónčnje so namaj w pandemijowym času zhromadna bjesada šlachći. 34lětny magister za stawizny a nawoda wotrjada kulturne wědomosće w Budyskim Serbskim instituće dr. Friedrich Pollack mje serbsce strowi. Serbšćinu wón, kaž zhonju, w swójskej iniciatiwje wuknje a wězo kóždužkuli składnosć wužiwa, so w tutej rěči dale wukmanjeć.

Młody muž němskeho pochada je so do přeslědźenja serbskich stawiznow a serbskeho žiwjenja w zjawnej towaršnosći zanurił. Na tym polu wón wědomostnje hižo jara wuspěšnje skutkuje. „Na polu stawiznow, ale tež za přitomnosć jewi so telko potenciala a bohatosće, zo mje tónle wobłuk přeco zaso zahorja“, wědomostnik wuswětla.

Sandra Gugić powěda w loni wušłej knize „Zorn und Stille“ wo swójbje, kotraž so – tak wěmy hižo wot spočatka romana – cyle rozdwoji a so tež wjace hromadźe njenamaka. W srjedźišću steji fotografka Billy Bana, poprawom Biljana Banadinović. Samostatna wuměłča bě w starobje 17 lět doma wućahnyła a njeje so wot toho dnja wjace pola staršeju zjewiła. Chcyše sebi nowy swět wotkryć, bydleše w scenje domowych wobsedźerjow/wobserdźerkow a wuměłcow/wuměłčow w Berlinje a docpě wěstu znatosć jako fotografka. Po wuspěšnej wustajeńcy w Berlinje wustaji swoje fotografije tež we Wienje, swojim ródnym měsće.

Na slědach mytiskeho pozadka wědomostneho projekta

Plapadu je mjeno projekta za před­čitansku funkciju za hornjo- a del­njoserbšćinu we wjacerěčnych wo­kolinach, kotruž tuchwilu na Instituće za sorabistiku na Lipšćanskej uni­wersiće wuwiwaja (). Serbske Nowiny su wo mjenowanym projekće hižo rozprawjeli. System je w pospytnej fazy a hodźi so tuchwilu jeno za wuži­warjow z programowanskimi znajomosćemi. Je planowane, jón ­bórze ­na stronje k dispoziciji stajić.

Plapadu (Plyctolophus legens) je wote­mrěta, prjedy we Łužicy endemiska družina ptačkow, najskerje ze swójby papagajow; snano pak jedna so tež wo konwergentne wuwiće. Wo tymle njewšědnym zwěrjeću mamy jenož mało informacijow. Tak namakamy ilustraciju w Edwarda Learowej knize „Illustrations of the Family of Psittacidae, or Parrots“ z lěta 1832 z titlom ,Plappertoo or ­Reading Parrot‘“. Bohužel pak pobrachuje plapadu w Prideauxa J. Selbyjowej „Natural History of Parrots“ (1836), tak zo je ilustracija, z kotrejež znajemy (dźensa ­zestarjene) łaćonske pomjenowanje, jenički nam zdźeržany wobraz.

Anzeige