Na slědach mytiskeho pozadka wědomostneho projekta

Plapadu je mjeno projekta za před­čitansku funkciju za hornjo- a del­njoserbšćinu we wjacerěčnych wo­kolinach, kotruž tuchwilu na Instituće za sorabistiku na Lipšćanskej uni­wersiće wuwiwaja (). Serbske Nowiny su wo mjenowanym projekće hižo rozprawjeli. System je w pospytnej fazy a hodźi so tuchwilu jeno za wuži­warjow z programowanskimi znajomosćemi. Je planowane, jón ­bórze ­na stronje k dispoziciji stajić.

Plapadu (Plyctolophus legens) je wote­mrěta, prjedy we Łužicy endemiska družina ptačkow, najskerje ze swójby papagajow; snano pak jedna so tež wo konwergentne wuwiće. Wo tymle njewšědnym zwěrjeću mamy jenož mało informacijow. Tak namakamy ilustraciju w Edwarda Learowej knize „Illustrations of the Family of Psittacidae, or Parrots“ z lěta 1832 z titlom ,Plappertoo or ­Reading Parrot‘“. Bohužel pak pobrachuje plapadu w Prideauxa J. Selbyjowej „Natural History of Parrots“ (1836), tak zo je ilustracija, z kotrejež znajemy (dźensa ­zestarjene) łaćonske pomjenowanje, jenički nam zdźeržany wobraz.

„Stań so woda, mój přećelo“

Freitag, 21. Mai 2021 geschrieben von:

W tutej kolum­nje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezy­narodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich­ nazhonjenjach a do­žiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych­ mjeńšin.

W decembrje 2020 tčeše indisko-afriski avatar prof. Winka sam na małej paradiziskej kupje w Atlantiskim oceanje před sewjerozapadnej Afriku, a to dlěje hač pjeć měsacow. W sewjernej Europje su prěnje šćěpjenja pře koronu přewjedli, a dokelž běchu kraje přez lockdown za­wrjene, jeho wuzamknychu! Hoberska to čłowjeska běda, wuskutkowana přez koronawirus a podpěrana wot najwšelako­rišich politiskich, socialnych kaž tež indiwidualnych jednanjow.

Tři ludowe skupiny nad morjom

Freitag, 16. April 2021 geschrieben von:

Minjene lěto wozjewi wjelelětny direktor Nordfriisk Instituuta w Bredstedće, prof. dr. Thomas Steensen (69), atraktiwnu wěcnu knihu „Die Friesen – Menschen am Meer“. Mnohoworštowa publikacija twori pospyt, stawizny, kulturu, rěč a krajinu­ awtochtoneje mjeńšiny kompaktnje předstajić. Awtor wotmołwja zdobom na zajimawe prašenje za identitu: „Štó je Friza?­ Štóž chce Friza być, tón to je. Štóž so hinak rozsudźi, to njeje.“ Přetož wobknježenje friziskeje rěče njedosaha jako dopokaz, zo přisłuša něchtó małemu ludej bjez stata, wupřestrěwacemu so na sewjeru Němskeje a w Nižozemskej.

Dopomnjenki na přewrót a přitomnosć

Freitag, 16. April 2021 geschrieben von:

Wjele ludźi znaje snano zjaw, zo myslo na 1990te lěta sej nadobo nastróženi ča­so­wu dobu wuwědomjeja, w kotrejž njejedna so wo blišu, ale skerje hižo „wčerawšu“ zańdźenosć. Zjednoćenje Němskeje, politiski „přewrót“, bě před třomi lětdźesatkami. W zwisku z tymle časom awtorka Cordula Ratajczakowa w předsłowje swojeho dźěła „Nowa swoboda? – Dopomnjenki na přewrót 1989/90“ k tomu zwěsća, zo je mjeztym cyle nowa generacija wotrostła, kotraž poprawom jenož hišće popřewrótowe struktury znaje. Sformulowany narok na předležacu publikaciju je, dopominać na časowych swědkow a jich dožiwjenje změnow tych strukturow, kotrež so dźensa hižo samozrozumliwe zdawaja. Při tym měješe so po „oral history“ (ertnych stawiznach) wurunane rozdźělenje wšelakich starobow, dźěłowych wobłukow, wuznaćow atd. wobkedźbować. Zaměr tajkeho postupowanja je, nazhonjenja a začuća reprezentatiwneho „wšědneho, normalneho“ čłowjeka wotbłyšćować.

mjetel

Freitag, 16. April 2021 geschrieben von:

křidło pawownika wóčkuje

jewišćo trubjelow

pod Pichowom

kramosći skromna husańca

w kopřiwach dodni

žiłku přirody-spyta

stwórbkow mjena čujawki

kaž zelowa žona

tepta trawu

hłowu stuli

dudku zakuli

wołoj zwěčni mjetel

do słónca spěje

ze wšěch tajenkow jeho

a tamneho stwjelca

husańcuje z koruška

na lačne ladko wědy

zhusći maćicy do składa

stopy na slědy wutepta

w pomnjenkach zornowca

kwětkuje mjetel

Michała Rostoka

(z knihi „Wodnjo dycham dypki“

Měrana Cušcyna, LND 2005)

K 200. narodninam slědźerja, kotrehož publikacije su dźensa hišće wuznamne

Michał Rostok narodźi so 21. apryla 1821 w Bělšecach jako syn chěžkarja a wjesneho krawca. W Budestecach chodźeše wón do ludoweje šule a dźěłaše jako kruwar w Drježdźanach, hdźež chcyše němčinu lěpje nawuknyć. Wot 1837 wopyta Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje, w lěće 1841 sta so z pomocnym wučerjom w Hodźiju a 1844 w Drječinje. Na wuměnk poda so 1884 a přesydli so do Huski. Na tamnišim kěrchowje ma swój row z pomnikom. Při jeho ródnym statoku je dźensa zaso taflička přičinjena, kotraž na to skedźbnja, zo je so tam narodźił a zo běše wuznamny přirodowědnik.

Hižo jako seminarist zajimowaše so Rostok za přirodu. Při tym běše Wulki Pichow­ počasu ćežišćo jeho slědźenja. Wón namaka, kaž na tamnišej wopomnjenskej tafli rěka, na a pod tutej horu pjatnaće družin ćernjowkow. Nowa, wot njeho wopisana družina rěka łužiski ćernjowc (Rubus lusaticus).

Dnja 6. apryla 1971 zemrě w New Yorku jedyn z najwuznamnišich reprezentantow klasiskeje moderny na polu hudźby, ruski komponist Igor Strawinskij. Spo­minamy potajkim na jeho połstate po­smjertniny.

Narodźił běše so hudźbnik 17. junija 1882 w Oranienbaumje njedaloko Pětrohrodu, hdźež skutkowaše jeho nan jako basowy operowy spěwar. W Pětrohrodźe přežiwi Igor swoje młode lěta a absol­wowaše na tamnišej uniwersiće juristiski studij. Lěta 1902 zezna wuznamneho hudźbu­twórca Nikolaja Rimskeho-Kor­sakowa (1844–1908), pola kotrehož daše so někak štyri lěta na polu kompozicije wukubłać.

Wuznamne twarjenje za měnjate stawizny Němskeje loni w zwjazkowej stolicy wotewrěli

Swobodnje po Schilleru, kiž je Spartačanam pomnik stajił, móhło dźensa rěkać: „Pućowarjo, přińdźeš-li do Berlina, maš Humboldtowy forum wopytać.“ Wšojedne, kak bliskej ći wuměłstwo a kultura stej, nowy symbol stolicy, česćowacy sławneju wučencow Alexandera a Wilhelma von Humboldta, dyrbiš prosće zeznać. Zamylace jenož je, hač maš jón Berlinski hród abo Humboldtowy forum mjenować. Humboldtowy forum (HF) je oficialne pomjenowanje, hačrunjež móžeš ze zapřijećom „hród“ wjace započeć. Zo bych to zwoprědka prajił, w nowym kulturnišću čakaja hnydom wjacore muzeje, někotražkuli wustajeńca a impozantne, po rozbuchnjenju stareho měšćanskeho hrodu 1950 zachowane skulptury na swojich wobdźiwarjow. Najmoderniša muzejowa technika z wjele awdiowizuelnej rafinesu a wšudźe barbna mnohotnosć zawosta­jatej trajne zaćišće. Njejsu to jenož dorosćeni, kotřiž započinaja so tule dźiwać a wo stawiznach rozmyslować, ale tež dźěći so njewostudźa. Přewulki je poskitk načasneje, kubłanskeje zabawy.

W tutej kolum­nje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezy­narodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich­ nazhonjenjach a do­žiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych­ mjeńšin.

Profesor Wink je so hižo wot časa swojich šulskich a studentskich lět za Tibet a Tibećanow zajimował. Wězo bě tónle zajim kusk zwjeršny, wobwliwowany mjez druhim přez mystiske stawiznički wo lamach a jich njewšědnych kmanosćach a sylnjeny tež přez njelóšt nastupajo namócne chinske wobknježenje kónčiny. Najebać skerje nachwilne a připadne kontakty z tibet­skej tematiku pak njeje jeho zajim wo kraj a lud na himalajaskej „třěše swěta“ ženje cyle popušćił. Hižo w srěnjej starobje dojědźe wón spočatk 1990tych lět na wróćopuću z konferency w Freiburgu na kóncu dnja tež do Züricha. Wottam měješe so hakle nazajtra wječor z busom do ródneho kraja nawróćić.

Wjele zboža Benej Budarjej k 75ćinam

Freitag, 19. März 2021 geschrieben von:

Rano stańši z łoža hižo jeho słowa w rozhłosu słyšu. W šuli čitamy w serbšćinje jeho twórby runje tak kaž w stawiznach. A popołdnju słyša dźěći we wjele swójbach stawiznički z jeho pjera. Sam pak je ži­wy skerje w měrnym kućiku našeho serbskeho kraja. Rěču wo mištrje serbskeje literatury Benu Budarju, kiž swjeći dźensa 75ćiny. Rodźeny 19. nalětnika 1946 w Kulowje chodźeše tam do šule, dale w Dobrošicach, Konjecach a Ralbicach. W lěće 1964 złoži maturu na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Małym Wjelkowje. Po tym studowaše sorabistiku a slawistiku w Lipsku, hdźež bě tež čłon Sorabije. Za čas studija rusistiki přebywaše lěto w Ruskej. 1970 woženi so z Ludmilu Nawkec, kotruž bě hižo na rozšěrjenej wyšej šuli ze­znał a kotraž bě tež w samsnym času kaž wón w Lipsku była. Jimaj narodźištej so dwě dźěsći. Budar dźěłaše jako lektor w Ludowym nakładnistwje Domowina w Budyšinje kaž tež pozdźišo jako redaktor a šefredaktor Płomjenja.

Anzeige