Kati Strukowa zaměrnje serbsce wuknje
Wo jeje wosobinskej prócy, wšědny dźeń serbować, je so z Kati Strukowej, społnomócnjenej za serbske naležnosće Zhorjelskeho wokrjesa, Andreas Kirschke rozmołwjał.
Wot 2023 wukonjeće hłownohamtsce z 9,5 hodźinami tydźensce tute zastojnstwo, nimo 20 hodźin jako sobudźěłaćerka za Kulturny rum Hornja Łužica-Delnja Šleska wot lońšeho nowembra. Što Was za wšědne dźěło społnomócnjeneje motiwěruje?
Přisłušam hižo wjele lět Domowinskej skupinje w Slepom a sym tež jako něhdyša zastupowaca předsydka Zhorjelskeho wokrjesa CDU wjele stykow ze serbskimi towarstwami a institucijemi pěstowała. K nim słušachu Serbski kulturny centrum (SKC) Slepo, Njepilic statok w Rownom a Šusterec statok w Trjebinje. Na to chcych nawjazać – wobchowanje serbskeje rěče, kultury, žiwjenskeje radosće a zhromadnosće leži mi na wutrobje.
Kajki přistup maće dźensa k serbšćinje?
Matej Dźisławk wospjet w Praze
Serbski rozhłosownik Matej Dźisławk tež lětsa zaso w Praze čěsce wuknje.
Wo tym je so Marcel Brauman z nim rozmołwjał.
Kak dołho so hižo na kursach čěšćiny w Praze wobdźěleš, kak to wotběži a štó su tamni kursisća?
Sym tu lětsa hižo třeći raz, po 2024 a 2025. Tu su štyri skupiny a sym mjeztym w štwórtej, najwyšej. Loni a předlońšim běch hišće w třećej skupinje. Kurs wotměwa so wot póndźele do pjatka wot 9 do 13 hodź. na uniwersiće. W skupinje su mjez druhim ludźo z Chiny, Ukrainy, USA, Israela, Němskeje, Pólskeje a Słowakskeje – zajimawa to zestawa.
Je to dalekubłanje za MDR abo wosobinski konik jako Serb w zmysle pěstowanja słowjanskeho susodstwa?
To njeje dalekubłanje. Sym wot dźěćatstwa husto w Čěskej, jězdźimy na Morawu, dokelž mamy tam znatych. Rěč, kultura a žiwjenje Čechow so mi lubja. A čěšćina so mi mjez wšěmi druhimi słowjanskimi rěčemi najbóle spodoba. Tohodla chcu so w njej dale a bóle wukmanjeć.
Kak so Ći žiwjenje w Praze lubi – by sej předstajić móhł, tam stajnje dźěłać, kaž je Danko Handrik to činił?
Wo pósłancow dyrbiš so starać!
Je so wam kónc tydźenja hižo raz wostudźiło? Mi nic. Znajmjeńša pjatk po wječorach nic. Kóždy tydźeń mjenujcy wěm, zo směm tři hodźiny swojeho časa rejowanju wěnować. To je za mnje móhłrjec ritual. Hdyž zastupju do baletneje žurle Serbskeho ludoweho ansambla, potom móžu wšě druhe starosće za krótki čas zabyć. Rejować, to njeje jenož za mnje zaběra we wólnym času, ale runje tak za dźesatki druhich w Serbach. Jeničce w Hornjej Łužicy mamy štyri serbske folklorne rejowanske skupiny: Wudworskich, Smjerdźečanskich, Slepjanskich a rapsodistow z Budyšina. Ja sym nimale wšě hižo raz wuspytał, wšako sym w Smjerdźacej rejować nawuknył, we Wudworju do serbskeje reje so zalubował, a nětko we Łužičanskej rapsodiji směm stajnje zaso swoje limity wupruwować.
Trjeba sakske šulske kubłanje změnu?
Sakski statny minister za kultus Conrad Clemens (CDU) wobkedźbuje spadowacy niwow kubłanja w Sakskej. Wón chce tuž wukony šulerjow běžnje přepruwować.
Hdyž so lěkar na wuměnk poda
Před dobrymaj lětomaj je domjacy lěkar swoju praksu w Chrósćicach zawrěł. W druhich kónčinach Łužicy je situacija podobna. Mnohim ludźom je to zarězk, kotryž so dołho dale wuskutkuje. Štóž fachoweho lěkarja trjeba, jědźe dawno hižo do Kamjenca, Wojerec abo Budyšina. Za někotrežkuli lěkowanje jědu pacienća samo hač do Drježdźan abo Zhorjelca. Dźěławi dyrbja za to dźeń dowola wzać. Za staršich ludźi, kiž sami awto nimaja, je kóždy lěkarski termin logistiske wužadanje. Štóž je na bus abo ćah pokazany, je často wjacore hodźiny po puću – za termin, kotryž traje snano jenož 15 mjeńšin. Tu njeńdźe jenož wo medicinske zastaranje. Dźe wo prašenje, kak žiwjenjahódny ma wjesny rum w přichodźe być. Politika rěči wo runohódnych žiwjenskich poměrach. Tola štóž je na wsy we Łužicy žiwy, dožiwja husto to nawopačne. Mjeztym zo je w městach wuběr lěkarskich praksow dosć wulki, je kóžda wjesna praksa, kotraž so zawrěje, dalša dźěra w syći medicinskeho zastaranja ludźi.
Glagolica je cyle wosebite pismo
5. julij je w Słowakskej a Čěskej statny swjatk, kotryž na misiju swjateju Cyrila a Metoda na Wulkej Morawje w lěće 863 dopomina. Čehodla na bratrow spominamy, wo tym je so z direktorom Słowjanskeho instituta Čěskeje akademije wědomosćow Václavom Čermákom Lukáš Novosad rozmołwjał.
Bratraj staj z Bycanca přišłoj, štož bě wuwita ciwilizacija. Na Wulkej Morawje je wšo započało. Bě to jimaj wulka změna?
Staj to zwučenaj byłoj. Bycanc bě wulki teritorij, hdźež njeběchu wšitke kónčiny na samsnej runinje. Nimo toho bě Cyril hižo tři misije přewjedł – k Arabam abo na połkupu Krim do Chersona, hdźež je ćělne powostanki štwórteho bamža, swj. Clemensa, namakał a ludźi z druhich ciwilizacijow zetkał. A Metod je w Bycancu klóšter nawjedował, štož bě tohorunja dobry přihot na misiju.
Staj z wikowanskeho křižnišća Sołuna (Tesaloniki) byłoj. Tam staj słowjansce nawuknyłoj?
Najskerje, dokelž bě město nimale dwurěčne. Dialekt, kiž so tam wužiwaše, sta so ze zakładom prěnjeje spisowneje słowjanske rěče – starosłowjanšćiny.
Što bě jeju maćerna rěč?
Za digitalnu prezencu trjebaja podpěru EU
Na zetkanju narodnych mjeńšin bjez maćerneho kraja hač do njedźele su so zaso Serbja wobdźělili. Z městopředsydu Domowiny dr. Hartmutom Leipnerom je so Marcel Brauman rozmołwjał.
Hosćićeljo běchu zapadni Frizojo w Nižozemskej – kotre wosebitosće su Wam tam napadnyli?
Wšelakorosć friziskeje identity na zapadźe, na juhu a w Saterlandźe do wočow bije. Je wjele wariantow friziskeje rěče a jich mjezsobne zrozumjenje njeje lochke. W nižozemskej prowincy Fryslân akceptanca dwurěčnosće dotal druhdy njeje wulka. Wuhotowanje z taflemi w dwěmaj rěčomaj je lědma widźeć. Ale hordosć być friziski so pokazuje na přikład z mnohimi friziskimi chorhojemi.
Je cyłk za mjeńšiny bjez „maćerneho kraja“, takrjec politisce wulkeho bratra, hišće načasny, njeje na přikład Němska faktisce dawno maćerny kraj Serbow?
Swinje w radnicy a doba złobow
Prěni raz po přewzaću zastojnstwa je so nowa Njeswačanska wjesnjanostka Juliane Macalina we wozjewjenskim łopjenje gmejny wobšěrnišo wo swojim dźěle słowa jimała a při tym tež dohlad do komunikacije mjez wobydlerjemi a sobu dała: Wosebje dojimawe bě wuprajenje „ihr in der Verwaltung seid faule Schweine“.
Wona samo tróšku žortnje z tajkimi skřiwdźenjemi wobchadźa pisajo, zo njeje dotal na zarjedźe ani korčenje zasłyšała ani dožiwiła, zo so něchtó w błóće wala. A wězo bu wona hižo w prěnim połlěće z pisomnym wumjetowanjom konfrontowana, zo „njebě ženje tak zlě w gmejnje kaž pod nowym wjesnjanostu“. Wšako ma sej tež zwjazkowy kancler Friedrich Merz naposkać, zo najšpatniše knježerstwo wšěch dobow demokratiskeje Němskeje nawjeduje.
Za serbowacych rjadowniskich wučerjow
Po tym zo je Zwjazkowe předsydstwo Domowiny na swojim poslednim posedźenju stejišćo za zaručenje serbšćiny na serbskich šulach w Sakskej zabrało, je so předsyda třěšneho zwjazka Dawid Statnik z listom na sakske statne kultusowe ministerstwo wobroćił. Wo tutej politiskej akciji je so Marcel Brauman z nim rozmołwjał.
Što wot kultusoweho ministra wočakujeće – na přikład, zo politisce do běrokratiskich procesow zarjada LaSuB zasahnje a 1. lětnikej w Radworju tola serbsku rjadownisku wučerku zmóžni?
Trjebamy personal na serbskich šulach, kotryž je zwólniwy a kmany, dźěći nic jenož serbšćinu nawučić, ale je tež za nałožowanje serbšćiny zahorić. To njeje ničo noweho, wšako steji tole w koncepće 2plus a tež w postajenju wo dźěle na serbskich šulach. Konkretnje sej žadamy, zo ma kóžda rjadownja na serbskej šuli rjadowniskeho wučerja abo wučerku, kiž serbsce rěči.
Böhmer: Wottwar personala z blida
Přewjele kóštow a personala za pěstowarnje w nošerstwje města Budyšin – to je wyši měšćanosta sprjewineho města Karsten Vogt (CDU) měšćanosće za financy dr. Robertej Böhmerej loni wumjetował. Z Böhmerom je so Marcel Brauman wo tym rozmołwjał, što wobzamknjenje měšćanskeje rady zašły tydźeń za tule temu woznamjenja.
Wobzamknjenje měšćanskeje rady wo koncepće pěstowarnjow hodźi so hrubje tak zjimać, zo wot wyšeho měšćanosty twjerdźeny „personalny nadbytk“ z wida wjetšiny radźićelow njeeksistuje ...
Měšćanscy radźićeljo su po wjetšinje připóznali, štož je fachowcam w zarjadnistwje hižo dawno wěcna směrnica: Dźe wo kubłarki a kubłarjow, kotřiž su objektiwnje trěbni a realnje za dźěći na městnje přitomni. Tohodla měli měnjate wućeženje zarjadnišćow kaž tež přidatnu indiwidualnu pedagogisku potrjebu dźěći z wosebitymi rěčnymi barjerami a dalšimi potrjebami spěchowanja wobkedźbować. Wobzamknjenje mje wězo zwjesela, dokelž wobkrući na wěcownosć wusměrjeny wid, za kotryž sym stajnje wabił.
Što to praktisce woznamjenja?
