Doma a druhdźe (7): Censura w Serbach
Na kulturnym polu nazhonjamy w Serbach wjele, štož je nam blisko a lubo. Ale tež to, štož je daloko preč, zamóže nas jimać a nam nowe impulsy dawać. Wo tym so w tutej rubrice pisa.
Bolesław Lubosz serbsku literaturu popularizował
Tradicija šlesko-serbskich kontaktow we wobłuku wuměłstwa a literatury wuwiwaše so w běhu časa k čiłej kulturnej wuměnje mjez žurnalistami, spisowaćelemi a nakładnikami. Hižo w prěnjej połojcy 19. lětstotka bu stolica Delnjeje Šleskeje, Wrócław, ze sydłom akademiskeho Towarstwa za łužiske stawizny a rěč. Wo šěršo zapołoženym zhromadnym dźěle mjez Šleskej a Łužicu hodźi so hakle po Prěnjej swětowej wójnje rěčeć.
Wosud Serbow njebě tež publicistam a spisowaćelam w Hornjej Šleskej wšojedne. W lěće 1936 nasta w Katowicach Towarstwo přećelow łužiskich Serbow (Towarzystwo Przyjaciół Serbo-Łużyczan). Kruh přiwisnikow zhromadźi so po wójnje wokoło Katowickeho tydźenika Odra, kotryž wot 1945 do 1950 prawidłownje wuchadźeše, a wokoło pisma Zaranie Śląskie, kotrejež ćišć a rozšěrjenje bu 1957 zastajene. Město tutych kulturnych časopisow słužachu w 1950tych lětach dalše hornjošleske nowiny, kaž na př. Śląsk Literacki (1952–1956) a Przemiany (1956–1957), jako forumaj za serbsku problematiku.
Serbstwo je žiwe a wotewrjene
Zawodne hospodarstwo a marketing stej temje, kotrejž prof. dr. Hübnera na Dualnej wysokej šuli zaběratej
Wot meje tohole lěta skutkuje na Dualnej wysokej šuli w Budyšinje ze Stareje Cyhelnicy pochadźacy prof. dr. rer. oec. Jörg Hübner. Sobotu za tydźeń, 7. nowembra, dožiwi wón na kubłanišću prěni dźeń wotewrjenych duri. Milenka Rječcyna je so z fachowcom na polu zawodneho hospodarstwa a marketinga rozmołwjała.
Kotry běše Waš dotalny powołanski puć?
Šćežka mjez njebjom a rozpadankami
Nad wjerškami starych štomow na ležownosći něhdyšeje chorownje w Beelitzu pleće so šćežka. Po njej so wuchodźujo móža sej wopytowarki a wopytowarjo pomału rozpadowace twarjenja hojernje na cyle nowe wašnje a z noweje perspektiwy wotkrywać.
Z Budyšina dojědźechmoj sej tež mój, Mila a Maximilian, aka M&M, do městačka blisko Podstupima. Jězba drje bě chětro dołha, ale přiznać dyrbimoj, zo je so wupłaćiła. Byrnjež za jednu čaru nimale połtřeća hodźiny trjebali, nam złota nazyma podłu awtodróhi někotry rjany wokomik wobradźi. Rjany bě tež wokomik přijězda do Beelitza, wšako su bjezposrědnje pódla něhdyšeje hojernje awtodróhu natwarili. Spočatnje hišće běchu na arealu, kotryž je dźensa jedyn z najznaćišich tak mjenowanych lost places po cyłej Němskej, na tbc chorych lěkowali. Tohodla su twarjenja tež na najmodernišim stawje dopóznaćow kónc 19./spočatk 20. lětstotka. Po Druhej swětowej wójnje hač do lěta 1994 bě sowjetske wójsko areal jako swoju centralnu chorownju w tehdyšej NDR wužiwało.
Imersiwna jězba z „parlu Atlantika“
Wopytowarjo móža sej w Drježdźanach wustajeńcu kołowokoło sławneje łódźe Titanic wotkrywać
Hižo při zachodźe do wustajeńcy „Titanic: Imersiwna jězba“ w Erlweinowym forumje Drježdźanskeho Ostra-areala maja překwapjenku. Kóždy wopytowar dóstanje lisćik za drje najsławnišu łódź stawiznow a móže so tak tróšku kaž pasažěr tehdy čuć. A wězo wšitcy jónkrótnu wustajeńcu z wjele dožiwjenjemi, cyle wosebitymi zaćišćemi a z wjace wědu wo jeje prěnjej jězbje wopušća.
Skrótka prajene je to pućowanje po času. Štož mnozy zwjetša wědźa: RMS Titanic bě swojeje wulkosće a luksuriozneho wuhotowanja dla najpřijomniša forma transatlantiskich přejězdow.
Jako 269 metrow dołhi, 28 metrow šěroki a wjace hač 45 000 tonow ćežki parnik z třomi łódźnymi šrubami 10. apryla 1912 Southampton do směra New York wopušći, běchu wupućowarjo, aristokraća a milionarojo na łódźi. Nichtó ani na to njepomysli, zo móhła so jězba z łódźu, wo kotrejž prajachu, zo so podnurić njemóže, tak tragisce skónčić.
Jeho swět su hriby
Za slědźerja Aleksandra Karicha je nazyma wosebity počas
Direktnje w nutřkownym měsće Žitawy, w historiskim domskim při tamnišim torhošću, ma Mjezynarodny wysokošulski institut IHI swoje doma. W lěće 1993 załoženy a wot lěta 2013 Drježdźanskej Techniskej uniwersiće přirjadowany institut je tež powołanska domizna docenta za hribowu biotechnologiju, dr. Aleksandra Karicha. Nětko w nazymje pak přebywa wón mjenje w swojim institutnym laborje dyžli wonka w přirodźe, wšako mamy, kaž wón praji, hłownu sezonu hribow. Hač do prěnich zmjerzkow je sam abo ze studentami w lěsach a na łukach po puću, zo by hriby zběrał, kotrež w laborje potom přeslědźuje a katalogizuje.
Kak je so wšitko započało
„W našej dwurěčnej Łužicy mamy šansu, dwě rěči słyšeć, ...
Marija Šołćic, motiwatorka w projekće Zari, skutkuje w kónčinje wokoło Wojerec. Serbskim Nowinam piše swoje rozmyslowanja a impulsy nastupajo rěčne kursy, wuknjenje cuzeje rěče a kak je to sama w Francoskej nazhoniła a zmištrowała. Dźensa wona běžnje tři rěče wobknježi.
Na Horach w pěstowarni „Lutki“ so kurs serbšćiny za staršich pěstowarskich dźěći lětsa započina. W Němcach w „Pumpoće“ přewjeduju hižo třeću zymu semester serbšćiny za staršich, kotrychž dźěći w pěstowarni kóždy dźeń serbšćinu słyša a ju rěča. Doma je naša maćeršćina znajmjeńša jednomu ze staršeju hišće njeznata. Hdyž su mi starši w Němcach powědali, zo maja husto hdy doma rěčnu barjeru, dokelž słowa dźěsća njezrozumja, sym sej zaso jónu wuwědomiła wažnosć tutych rěčnych kursow, kotrež projekt Zari zmóžnja.
Wjedra dla skiwlić nochcu
Wuchodźowanje po Helsinkach – parla Finskeje wobkuzłuje wopytowarjow z architekturu a cyle wosebitym šarmom
Tak woprawdźe złota wona njeje, ta nazyma w Helsinkach, jako jědźemy z čołmom po archipelu stolicy Finskeje. Kapucu sej dale a hłubšo do čoła ćahajo so prašam, čehodla drje su ludźo tu stajnje zaso najzbožowniši po cyłym swěće. Naš kapitan nam powěda, zo drje smy sej runje najšpatniši kónc tydźenja za swoju turu z čołmom wuzwolili, wšako běchu dny do toho słónčne a tež nowy tydźeń pječa zaso wyše temperatury lubi. Trochu so tuž mjerzam, ale skyline metropole při Baltiskim morju mje skrótka moju špatnu naladu zabyć da. Takle na šěru hładźinu howrjaceho morja sutajo wo tym rozmysluju, zo je to poprawom chětro wulki priwileg, kotryž tu mam. Ze mnu w čołmje sedźa mjenujcy zastupjerjo tójšto mjeńšinow z cyłeje Europy. Woni su sej kónc tydźenja wosrjedź septembra jako termin za lětuši kongres swojeho europskeho zastupnistwa wolili. FUEN rěka tutón zwjazk a w minjenych tydźenjach sće prawdźepodobnje hižo čitali, što je so na kongresu wšo stało.
Rozhłós je kaž kino we hłowje
Serbska rozhłosownica Monika Gerdesowa so ze swojim powołanskim skutkowanjom rozžohnuje
Njedaloko Hórnikoweje w Chrósćicach, trochu zboka jězdnje steji postawa, slěbrojće so zybolaca. W ruce putniski kij, z nachribjetnikom a swojoraznym kłobukom na hłowje, sej muž z metala a drjewa z wulkimi krokami swět zdobywa. Za nim steji žołte domske, při kotrymž wabi zelena oaza putniskeje hospody k wotpočinkej. Za njej so mnozy prašeja, kotřiž po ekumeniskim putniskim Jakubowym puću nóžkuja – putnikujo abo tež pućujo – cyle po začuću. A za wšěm tym steji so smějkotajo Monika Gerdesowa z wočomaj, kotrejž stej swět hižo w mnohich barbach widźałoj. A tule pisanosć wona do swojeho drje skromneho, tola z wutrobu wuhotowaneho refugija wita. Bórze, lěpje prajene wot jutřišeho, změje wona chwile, bjez někajkeho powołanskeho ćišća abo wonajkich zawjazanjow po šćežkach, pućach a dróhach tohole swěta nóžkować.
Kubłanišćo so stajnje dale wuwiwało
Před 100 lětami su na kromje Radworja nowu šulu wotewrěli
Pod hesłom „Radwor, daty, fakty a podawizny z wosom lětstotkow“ je Radworčan Pětr Kliman minjene lěta wobšěrnu chroniku zestajał, kotraž je online přistupna. W njej namakaš wšě wažne lětoličby. Wšitke ličby steja za wažne mězniki w stawiznach wjeski. Nimale kóžde lěto jewi so tam rozprawa kołowokoło jutrow. Wězo su w tekstach tež stawizny Radworskeje šule wopisane. Dale zhonja čitarjo wo twarskich dźěłach we wsy, załoženju prodrustwa, stawiznach cyrkwjow we wsy atd. Wobšěrnu chroniku je Pětr Kliman z pomocu archiwa Serbskeho instituta a tam składowanymi přinoškami Serbskich Nowin zestajał. Wulki dźěl informacijow pak nańdźe wón tež w archiwje Radworskeje wosady, kotruž je minjene lěta rjadował. Dźakowano sporemu dźěłu wuměnkarja móža sej zajimcy a Radworčenjo zajimawu chroniku kóždy čas wotkryć. Onlinowa chronika je pod přistupna.Šulske twarjenje Radworskeje wyšeje a zakładneje šule je tele dny 100 lět stare. Oficialnje su twarjenje 9. oktobra 1926 přepodali. Wězo tole šulerjo a wučerjo hódnje woswjeća.
