Naprawy nastupajo něhdyše epidemije a natykliwe chorosće

štwórtk, 23. apryla 2020
artikl hódnoćić
(0 )

Mrětwy a natykliwe chorosće su stajnje hižo njepokoj a strachi wubudźeli. Z prěnjeje połojcy 14. lětstotka znata je nam epidemija mór, na kotryž bě ně­hdźe třećina tehdyšeje ludnosće Europy zahinyła. Zo bychu spěšnemu rozšěrjenju zadźěwali, znajachu hižo tehdy wšelake naprawy a předpisy. Bě-li něchtó z wěstymi symptomami njenadźicy zemrěł, tak, zo wobsteješe podhlad ćerpjenja na natykliwu chorosć, dyrbjachu swójbni wěsty čas doma wostać.

W Budyšinje wobjednachu lěta 1634 tajki pad w měšćanskej radźe. Andreas Franke na Zadnjej Bohatej bě so spjećował měć so po znatych předpisach. Jemu bě w nocy njejapcy wotročk zemrěł, pokazujo drje wěste symptomy – a tež jeho žona (njeje jasne, hač Frankowa abo wotročkowa) je jara słaba, rěka w protokolu. Tohodla běchu jemu přikazali, dom na postajeny čas njewopušćić a nikoho ani do domu ani z domu pušćić. Po přikazu so Franke wočiwidnje njeměješe. Tuž rada hrožeše, zo sćaza jemu měšćanske prawo, a napołoži jemu zdobom pokutu 50 toleri. A wobzamknychu, jeli so dale spjećuje, jemu dom prědku a zady z deskami zabić, zo njeby so nichtó natyknył. Zo by město na wšelke wašnje přihotowane było, da rada před městom postajić tak mjenowanu Nowu chěžu (Neuhaus) za inficěrowane wosoby. Tutu zawěsće tykowanu chěžu na pozdźišej Lacaretowej, (dźensa Behringowa) natwari 1638 Handrij Pjekar z Wjelećina. W njej měješe zdobom jedyn z dweju tótkow swoje bydlenje.

Lěta 1679 bě farske městno we Wósporku wakantne. Po zwučenym wašnju wuzwoli sej wosada jednoho z požadarjow, a to z Kamjenca pochadźaceho Christopha Petschku. Wón drje přilubi polěpšić swoju někak nawuknjenu serbšćinu, njemóžeše pak to dodźeržeć. Tuž dyrbješe so zastojnstwa po dźewjeć měsacach zaso wzdać. W samsnym času ­započa znowa mór zachadźeć: 1680 w Drježdźanach, Lubanju, Kamjencu, Lubiju, Biskopicach a dalšich bliskich městach. Hačrunjež běše Budyska rada wo tym přeswědčena, zo njejsu tudyši wobydlerjo ze swojimi hrěchami mjenje hač druzy přinošowali k Božemu chłostanju, wona přiwšěm wobzamkny so na epidemiju přihotować. W chěži stareho Andreasa Breuniga před Šulerskimi wrotami přihotowachu wosebitemu duchownemu kaž tež łazenkej (Bader) by­dlenje, kóždemu po stwě a komorje. W času wot 11. do 12. awgusta zatwarichu tam dwoje wjelbowane kachle, wuporjedźachu sćěny a dachu je z kalkom wobělić, tež kuchinske kachle znowa stajichu. Dale měještej dwě žonje dwaj dnjej dźěło z rjedźenjom, a zapłaćichu jimaj po třoch grošach na dźeń. Nětko dósta naš runje bjezdźěłny farar nowu šansu. 2. septembra 1680 bu wón jako „pastor pestitentialis“ do Budyšina powołany. ­Jako zarunanje dachu jemu tydźensce 3 tolerje. Bě to někak dwójce telko, kaž zasłužeše mulerski mišter. Dale přistajichu dźesać žonow za hladanje chorych, kotrež běchu so wo „zastojnstwo“ požadali. Kóžda z nich dósta po 4 grošach tydźensce – tohorunja kaž farar „Wartegeld“. Tutón „Wartegeld“ njepoćahuje so potajkim na „hladanje“, ale posłownje na čas čakanja, štož spó­znajemy na rozdźělnych mzdach rjedźerkow a skazanych hladarkow.

Jako takrjec solidaritnu akciju wobzamkny rada města, přidatnje pósłać ćežko na mór domapytanemu Kamjencej zestawu lěkow přećiwo epidemiji, a to w hódnoće 7 toleri a 17 grošow. Běchu to: 11 Praeservier Küchlein in Mund Zu Nehmen, (potajkim někajke desinfekciske placki), Camfer Pulver die Häußer (da)mit außzuräuchern, Elixier wieder die giftige Säuche, tež někajke wosebite kisało (kajkež njejsym prawje wučitać móhł), dale „Praeservier Ballwerge vor die Vornehmsten“ a hišće jónu samsne „insgemein“ – potajkim za wosobny a jednory lud – drje někajke tekstilije před nós a hubu, a skónčnje hišće někajki próšk přećiwo potej.

Budyšin njeje mór docpěł a pozhubi so kónc lěta cyle z Hornjeje Łužicy ­a z mjezowacych krajow. Přiwšěm wobchowa měšćanska rada profylaktisce hišće hač do 26. meje 1681 wone dźesać žonow w hotowostnej słužbje. Jedna z nich wšak bě mjeztym zemrěła, a tak wupłaćichu zwostatym hišće jónu dwanaće toleri. Tak skónči so poslednja epidemija mora w Budyšinje a woko­linje.

A zbožo w njezbožu dyrbiš tež měć: Kamjenski serbski prědar bě na sćěhi mora zemrěł, a tamniša měšćanska rada powoła nětko našeho fararja „pestitentialis“ na jeho městno. Pjeć lět pozdźišo bu wón tam hižo archidiakon a 1690 pastor primarius, potajkim prěni farar tamnišeje hłowneje (ewangelskeje) cyrkwje.   Měrko Šołta

wozjewjene w: Lokalka
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND