Z Budissina hamtski Bautzen so stał

wutora, 05. junija 2018 spisane wot:

3. junija před 150 lětami wuda sakskokralowske ministerstwo nutřkowneho postajenje, zo njeměło město nad Sprjewju kaž lětstotki do toho němsce Budissin, ale wotnětka hamtsce Bautzen rěkać. Komentar k ministerialnemu wukazej z Drježdźan tak wopodstatnja, zo „změna mjena města wotpowěduje žadanjam wikowarjow a přemysłownikow, přetož woni sej hamtske wužiwanje mjena Bautzen žadaja. Te bě so hižo dlěši čas nimo oficialneho pomjenowanja Budissin wužiwało.“ Wot ministra von Nostitza Wallwitza podpisany wukaz bu hakle 9. junija w Budyskej němskej wokrjesnej nowinje wozjewjeny.“ Wot toho dnja njerěkaše nowina hižo Budissiner Nachrichten, ale Bautzener Nachrichten.

Na Praskich Hradčanach dóńdźe 23. meje 1618 k podawkej, kotryž bě spočatk Třicećilětneje wójny. Čěske stawy, předewšěm protestantiscy zemjenjo, wo­barachu so krutym naprawym kejžora Matthiasa, kiž chcyše jich wot kejžora Rudolfa II. lěta 1609 spožčene priwilegije za škit ewangelskeje wěry wotstronić a ludnosć kraja k nawrótej ke katolskej wěrje nuzować. Hospodarstwo zemjanow bě so zesłabiło, a Němcy jich ze zastojnstwow wutłóčichu. Čěscy byrgarjo pak stonachu wysokich dawkow dla, a burja žadachu sej wuswojenje z robotow. Rozhorjeni čěscy zemjenjo zhromadźichu so tuž 23. meje 1618 před kencliju na Praskim hrodźe a ćisnychu kejžorskeho naměstnika Jaroslawa von Martineca, hrabju Wilhelma von Slavatu a tajneho pisarja Philippa Fabriciusa ze 17 metrow wysokim woknom. Podobne bě so hižo 200 lět do toho w radnicy stało, jako běchu­ přiwisnicy Jana Husa pod nawodom Jana Želivskeho 30. septembra 1419 němskich radźićelow z woknom ćisnyli, štož bě spočatk wojowanja husitow. Druhe­ Praske z-woknom-ćisnjenje 1618 je tak Třicećilětnu wójnu zawiniło.

II. festiwal serbskeje kultury wot 18. hač do 26. meje 1968 je něhdźe 90 000 hosći w Budyšinje dožiwiło. Wón bě 20. róčnicy schwalenja sakskeho serbskeho zakonja wěnowany. Festiwal sławjachu jako „Sinfoniju radosće“. 130 kulturnych ćělesow z wjace hač 3 200 akterami, mjez nimi 2 400 serbskich lajskich wuměłcow, wuhotowa 80 programow. Chóry Meja, Lipa a Budyšin zanjesechu Zejlerjowy/Kocorowy oratorij „Serbski kwas“, hudźbnje přewodźany wot Lipšćanskeho rozhłosoweho orchestra pod dirigatom Jana Bulanka.

Hornja Łužica do dweju wokrjesow dźělena

póndźela, 30. apryla 2018 spisane wot:

Lětstotki přisłušeše Hornja Łužica čěskemu kralestwu, něhdźe sto lět pak tež braniborskemu markhrabinstwu. Lěta 1231 wuda so sotra Beatrix čěskeho krala Otokářa II. na markhrabju Otta III., kiž zhromadnje z bratrom Johannom I. z rodu Askaněrow nad Braniborskej knježeše. Dokelž njemóžeše čěski kral swojej sotře wěno wupłaćíć, přirjadowa so hač do lěta 1253 Hornja Łužica ­ Braniborskej. W kraju knježeše tehdy pokoj, hospodarstwo bujnje rozrostowaše a města so wobo­haćachu. Otto III. a Johann I. wobzamknyštaj, zo ma so po jeju smjerći Hornja Łužica mjez jeju synami rozdźělić.

W dnja 1. meje 1268 w Plauenje wustajenym wopismje so dźělenje do wo­krjesow Budyšin (Budissin) a Zhorjelc postaji. Hranica mjez wokrjesomaj bě rěka Lubata wot jeje žórła hač tam, hdźež so wona do Sprjewje wuliwa. Wottam wjedźeše hranica runu smuhu, trochu zapadnje nětčišeje dalnodróhi 156, dale hač do Mužakowa nad Nysu. Před Mužakowom bě cyrkwinska wjes Jabłońc jako hranica naspomnjena. Kaž Wojerecy a Njeswačidło bu Jabłońc w dźělenskim wopismje prěni króć naspomnjeny.

Před 75 lětami so pozběhnyli

štwórtk, 19. apryla 2018 spisane wot:

Waršawa bě w lěće 1939 město z najwjace Židami na swěće. Poł miliona bě tam doma. Nadpad němskeho wójska 1. septembra 1939 na Pólsku bě za nich kaž za dalšich Polakow čas złóstnistwow. Wot lěta 1940 dyrbjachu wšitcy Židźa pólskeje stolicy w štyri kwadratne kilometry wulkim ghetće wusko hromadźe stłóčeni bydlić. Něhdźe 100 000 z nich špatnych poměrow dla zahiny. 1942 započachu esesacy Židow deportować, zwjetša do sto kilometrow zdaleneho koncentraciskeho lěhwa Treblinka. Něhdźe 323 000 Židow z Waršawy bu tam z płunom morjenych. Hač do­srjedź lěta 1944 přisadźi w Treblince dohromady na 900 000 Židow swoje žiwjenje. Wot lěta 1964 dopomina tam wopomnišćo z hoberskim kamjenjom z napismom „Nigdy wiecej“ (Nihdy wjace) a ze 17 000 narownymi platami na tamniše wopory fa­šizma.

Protest přećiwo wuhnaću fararja

pjatk, 13. apryla 2018 spisane wot:

Jutře je tomu 80 lět, zo dyrbješe na přikaz nacistiskeje policije Slepjanski farar Bohuměr Rejsler swoju Slepjansku wosadu wopušćić. 11. jutrownika 1938 bě policija duchownemu pisomnje zdźěliła, zo njesmě wón „wohroženja zjawneho porjada a pokoja dla“ w Slepom hižo skutkować.

Rejsler bě so 16. nowembra 1902 němskemu duchownemu w Mittweidźe narodźił. Na studiju teologije w Lipsku ze­zna bohosłowc serbskich komilitonow a zajimowaše so sylnje za serbstwo. Lěto přebywaše tuž na Budestečanskej farje pola wyšeho fararja Morica Domaški. Rěčnje nadarjeny muž je tam tak derje serbšćinu nawuknył, zo móžeše w njej běžnje rěčeć a prědować.

Před tysac lětami Budyski měr podpisany

wutora, 30. januara 2018 spisane wot:

Dźensa před tysac lětami podpisaštaj němski kejžor Heinrich II. a pólski wulkowójwoda Bolesław Chrobry (zmužity) na Budyskim hrodźe měrowe zrěčenje, kotrež kóždy pólski šuler jako „Pokój Budiszyński“ ze stawiznow znaje. W Němskej je historiski podawk z 30. januara 1018 lědma znaty a njeje tež na sławnym stukowym wjerchu w awdiencnej žurli Budyskeho hrodu zwobraznjeny.

Budyski měr postaješe, zo měještej Łuži­ca a Milčanski kraj dale pólske wićestwo wostać a zo běše Łobjo – z wuwzaćom Mišna – zapadna hranica pólskeho stata. Zo by so poměr mjez Němskej a pólskim knježićelom dale skrućił, dósta Bolesław I. dźowku Olgu němskeho monarcha za mandźelsku.

Prezident USA Thomas W. Wilson namjetowaše 21. januara 1919, konferencu wšitkich ruskich stron přewjesć, zo bychu so wo přichodźe kraja dojednali. Sowjetske knježerstwo tomu 4. februara přihłosowaše, dźeń do toho bě Čerwjena armeja Kijew wot „běłych“ wróćo zdo­była. „Běli knježićeljo“, kaž generalojo Anton A. Djenikin, baron Pjotr N. Wrangel, Lawr G. Kornilow, Aleksandr W. Kolčak, pak su 16. februara jednanja ze sowjetskim knježerstwom wotpokazali. W aprylu 1919 wopušćichu wukrajni interwenća Rusku. Ći „běli“ pak přihoto­wachu ofensiwu na teritorij sowjetow. Jadro­ běłeje armeje běchu jeno z oficěrow wobstejace jednotki. Hačkuli běchu wone derje wuhotowane, nastawachu nastajnosći rozkory mjez oficěrami, dokelž niši oficěrojo njerady kanony a mašinske třělby posłužowachu a njedachu so rady wot wyšich rozkazować.

Hłowna přičina poražki běłoarmistow pak bě jich hrube zachadźenje přećiwo buram, małobyrgarjam­ a přisłuš­nikam njeruskich narodow (zamordo­wachu na přikład­ 200 000 Židow). Lud so boješe, zo „běli“ zaso carske knjejstwo wutworja a zemsku reformu wotstronja.

85 lět lodohokej w Běłej Wodźe

póndźela, 18. decembera 2017 spisane wot:
15. decembra 1932 załožichu w Běłej Wodźe lodohokejowu jednotu. Na historiskim foće steja młodźi mužojo na lodźe hata Brusnika w połdołhich cholowach, ćopłej drasće, z čapku na hłowje. W ruce dźerža kije rozdźělnych formow a kajkosćow, wysokim črijam su přišrubowane smykače. Haj, spočatki běchu chětro zastarske. Z rozprawow wěmy, zo stykachu sej prěnju bandu z deskow, zo hrajachu z pukami najwšelakorišich materialijow a formow. Što wo to, zahoritosć za nowu sportowu zaběru bě wulka. Što tež wo to, zo skónčichu so prěnje hry přećiwo wulkim mustwam z wysokimi poražkami, tak 0:15 w zetkanju z Berlinskim Schlittschuhklubom. Bórze pak žnějachu Běłowodźanscy hrajerjo wjetše wuspěchi: W lěće 1938 stachu so z wuspěchom 2:1 nad Hindenburgom (dźensa Zabrze) ze šleskim mištrom. 1943 bu Běła Woda pola młodźiny němski mišter. W mustwje hrajachu talenty kaž Kurt Stürmer, Wolfgang Blümel a Rainer Mann. Tući běchu potom po Druhej swětowej wójnje aktiwisća w demokratiskim sportowym hibanju.

Ćeknjeny šef prowizoriskeho knježerstwa Aleksander Kerjenskij hromadźi srjedź nowembra 1917 wokoło sebje 20 000 kozakow, zo by Pětrohród wróćo zdobył. Kozakojo běchu wobrónjeni burja z wosebitymi priwilegijemi na kromje Ruskeje, kaž nad Donom, w sewjernym Kawkazu, Uralu a Altaju kaž tež swěrni wojacy carja. Ale tež mjez nimi přiběraše ličba přiwisnikow sowjetow. W běhu pochoda na Pětrohrod přeběža tuž něhdźe połojca kozakow Kerjenskeho bolšewikam, 7 000 dalšich spjećowaše so wojować a wostatnych 3 000 staremu režimej swěrnych jězdnych pobichu čerwjeni gardisća. W běhu nowembra 1917 je so rewolucija bolšewikow w mnohich městach a kónčinach Ruskeje přesadźiła, dokelž so nimo wobrónjenych dźěłaćerjow tež namórnicy a wjetšina wojakow mócnarstwu sowjetow přizamknychu abo so jako neutralni deklarowachu.

nawěšk

nowostki LND