Słowjenske Primorje – awtonomija za 3 000 Italčanow
Słowjenska, něhdy dźěl Južnosłowjanskeje, wot lěta 1991 pak samostatny stat, je etnisce nimale jednotna. Jeničkej oficialnje připóznatej mjeńšinje stej tule Madźarojo na wuchodźe a Italčenjo na zapadźe kraja. Najebać jich njewulku ličbu pak je mjeńšinowa politika Słowjenskeje chětro wulkomyslna.
Tole hodźi so na přikładźe mjeńšiny Italčanow dokumentować. Woni bydla w Primorju – wuskej smuze słowjenskeho přibrjoha Adriatiskeho morja. Region je dwunarodny a dwurěčny; nimo słowjenšćiny je tule tež italšćina jako hamtska rěč připóznata. W praksy to rěka, zo wobsteji na zarjadach móžnosć, italsce rěčeć a zo je wulki dźěl zjawnych napisow bilingualny. Samo wobydlerske wupokazy su za tutón region dwurěčne! Tež italske šule tam maja, kaž na přikład gymnazij w měsće Kober. Samozrozumliwe su italske periodika, rozhłós a samo telewizijne wusyłanje. Njeńdźe pak jenož wo symboliske naprawy – dwurěčne napisy wuhladaš poprawom wšudźom – nic jenož na taflach zarjadow abo hasow, ale tež na priwatnych wobchodach a samo na tafličkach kaž „zastup za psy zakazany“.
Přewjele horcych dnjow
Marek Krawc rozprawja wo aktualnje rozjimanych temach w Čěskej
Praha. Minjeny pjatk dožiwichu naši južni susodźa hišće raz porjadnje horcy dźeń z temperaturu nad 30 stopnjemi. Někotři su zrudni, zo so lěćo nachila, druzy su snano wolóženi, zo su horce měsacy nimo. Lětsa su čěscy fachowcy 53 tropiskich dnjow zwěsćili, na kotrychž naměrichu wjace hač 30 stopnjow celsiusa. Z telko horcymi dnjemi je lěćo 2026 jedne z najhorcyšich lěćow scyła.
Něčeji směch je něčeje horjo, kaž na přikład za Lenku Hejnu, kotraž bydli w Jesenicach blisko Prahi w bydlenju pod třěchu. „W našej spanskej stwě, kotraž ma wokna na zapad, mamy w lěću wjace hač 30 stopnjow. To je hotowa hela“, wona praji. Ze swojim mandźelskim je wona tohodla spočatk lěća do jeju bungalowa přećahnyła. Tón je w přirodźe, hdźež móžeš horcotu lěća lěpje znjesć.
Zetkanje wottwarja předsudki
Prěni raz Serbja na festiwalu mjeńšinow w Liberecu zastupjeni byli
Liberec (SN/MiR). W Liberecu so hižo 15 lět festiwal mjeńšinow wotměwa. Na njón su kóžde lěto zastupjerjo narodow a ludow přeprošeni, kotřiž w Čěskej republice bydla. 15 narodow je so lětsa pod lětdźesatki starymi štomami w parku palasta Liebieg w Liberecu zešło. Swoju kulturu a swoje stawizny prezentowachu na wuwěšku z krótkimi informacijemi wo swojej narodnej mjeńšinje. Wosebje wabjace pak běchu kulinariske chłóšćenki, kotrež sta hosćom poskićowachu. „Nam je wažne, zo so mjeńšiny, kotrež mjeztym hižo lětdźesatki našu towaršnosć tworja, mjez sobu zeznaja. Trjebamy akceptancu a tolerancu jedyn druhemu napřećo, zo bychmy předsudki wottwarili a tak w měrje žiwi byli“, rjekny zastupowaca jednaćelka komunikaciskeho centruma w Liberecu Marie Matičková.
Pytaja škitne rumnosće
Marek Krawc rozprawja wo aktualnje rozjimanych temach w Čěskej
Praha. Zhromadnje z wohnjowej woboru a dalšimi fachowcami dźěłaja zastupjerjo čěskeje stolicy Prahi na zestawje tak mjenowanych improwizowanych škitnych rumnosćow. Za to chcedźa pincy, chódby pod městom kaž tež podzemske garaže nakupowanišćow wužiwać.
Afera z dwěmaj poselstwomaj
W Pólskej znjewužiwanje srědkow za wopory powodźenja wotkryli
Jelenia Góra. Po sylnych spadkach běchu wobydlerjo w pólskim měsće Jelenia Góra a we wokolnych kónčinach w septembrje lěta 2024 wot wulkeho powodźenja potrjecheni. Woda zawostaji njesměrne škody na domach, zawodach, mostach a dróhach. Statne zarjady wutworichu tuž pomocne fondsy, zo móhli potrjechenych financielnje při wotstronjenju škodow podpěrować. W regionje Jelenia Góra běše za rozdźělowanje financneje pomocy Kyrkonošska agentura za regionalne wuwiće (KARR) zamołwita.
Lětsa spočatk awgusta wotkry pólski portal Wirtualna Polska móžne znjewužiwanje pjenjez KARR, to rěka njewoprawnjene wupłaćenje pjenjez mějićelam firmow, kotřiž steja w zwisku z pólskej byrgarskej koaliciju (Koalicja Obywatelska – KO). KO přisłuša wot nazymy 2023 knježerstwowej koaliciji pod nawodom ministerskeho prezidenta Donalda Tuska a je tuchwilu najsylniša politiska móc w Pólskej.
Mrěće rybow mokricow dla
Spjate jězory za wjace wody
Marek Krawc rozprawja wo aktualnje rozjimanych temach w Čěskej
Praha. Tak kaž tuchwilu skoro kóždy europski kraj bědźi so tež Čěska ze suchotu. Minjeny štwórtk bě sej premierminister Andrej Babiš k spjatemu jězorej Slapy dojěł, zo by so na městnje wo njedostatku wody přeswědčił. Wosebje w kónčinje wokoło woblubowaneho wulětnišća so suchota wuraznje jewi. Tež Petr Kubala, generalny direktor statneho wodohospodarskeho předewzaća Wołtawy Povodí Vltavy, ma to za „alarmowacy staw. Po cyłym přitočnišću Wołtawy zwěsćamy znjeměrnjacu suchotu. W rěkach, kotrež ju z wodu zastaruja, měrjachmy w zašłych tydźenjach jara niske stawy wody. W někotrych rěkach smy mjeztym samo historisce najniše hódnoty scyła zwěsćili“, zdźěli Kubala na nowinarskej konferency. W južnych Čechach wšak „połoženje cyle tak grawoćiwe njeje“, podšmórny generalny direktor. Zastupjerjo druheho wulkeho wodohospodarskeho předewzaća Čěskeje Povodí Moravy, kotrež so wo přitočnišćo rěki Morawy stara, starosća so tohorunja niskich hładźinow wody w rěkach dla.
Ćěriwa w Pólskej zaso tuńše
Mjezy překročacy přirodoškit
Marek Krawc rozprawja wo aktualnje rozjimanych temach w Čěskej
Praha. Minjeny tydźeń informowachu čłonojo Towarstwa přećelow přirody a přirodoškitneho centruma Žitawske horiny wo nowym projekće „Syć za přirodu“. Mjez Liberecom a Žitawu koncentruje so projekt na 150 hektarow wulku přestrjeń z lěsami a polemi. Tam chcedźa přirodoškitarjo z wobeju krajow hišće wušo hromadźe dźěłać a biodiwersitu podpěrować, ekologa Jan Korytář w swojej nowinskej zdźělence podšmórny.
Kašubojo – njewočakowane wozrodźenje
Srjedźowěkowske słowjanske wobydlerstwo na baltiskim přibrjohu dźensnišeje Němskeje bu wot 12. lětstotka poněčim asimilowane. W kónčinach dźensnišeje sewjerozapadneje Pólskeje pak su tući pomorjenjo najebać lětstotki trajace germanizaciske wliwy přetrali a wuwichu so do populacije Kašubow. Z jich wobstatkom běše hač do połojcy 20. lětstotka tež wosebita etnografiska podskupina Słowińcy (kiž njesmě so z južnosłowjanskimi Słowjencami zaměnjeć). Dźensa nachadźamy Kašubow, etniskorěčnu skupinu ze specifiskej materielnej kaž tež duchownej kulturu, zapadnje města Gdańsk při Baltskim morju pola połkupy Hel kaž tež w lěsojtym kraju we wokolinje městow Kartuzy (kašubsce Kartuzë) abo Wejherowo (Wejrowò). Jich rěč, kašubšćina, so hladajo na specifiski pochad Kašubow kaž tež sylnych wliwow němčiny dla chětro wot pólšćiny rozeznawa. Tohodla ju rěčespytnicy najhusćišo jako wosebitu zapadosłowjansku rěč wobhladuja. Najebać to su linguisća kaž tež statne organy w Pólskej kašubšćinu dołho jenož jako skupinu pólskich narěčow hódnoćili.
