Podobnje, kaž pozaby so nimale sto lět na namrěwstwo drje wot nikoho njedocpějomneho ženija Johanna Sebastiana Bacha, zaběra so hudźbny swět hakle zaso wot 1960tych lět minjeneho lětstotka z kompozitoriskim tworjenjom 1898 zemrěteje Clary Schumann. Dźensa spominamy na jeje 200. narodniny.

Znata wosta Clara Schumann jako wirtuozna pianistka, kotraž je swoje připosłucharstwo we wšěch te­hdyšich europskich hudźbnych metropolach zahorjała. Druzy pak widźachu w njej bóle horco lubowanu mandźelsku Roberta Schumanna a widźachu w mandźelstwje perfektne partnerske zhro­madźenstwo. Něhdźe 500 listow, kotrež wulku mjezsobnu lubosć wobswědčeja, je zdźeržanych.

Pawoł Njek

póndźela, 26. awgusta 2019 spisane wot:
24. awgusta 1944 zahiny w koncentraciskim lěhwje Buchenwald wučer a antifašist Pawoł Njek. Wón bě so 19. septembra 1891 do Budyskeje serbskeje dźěłaćerskeje swójby narodźił. Wuchodźiwši gymnazij a katolski wučerski seminar je wot lěta 1912 do 1922 w Njebjelčicach, Pančicach a Worklecach wučerił. W Prěnjej swětowej wójnje dyrbješe tři lěta do wójska a nawróći so ćežko zranjeny a jako přećiwnik wójny. 1920 zastupi do Njewotwisneje socialdemokratiskeje strony Němskeje (USPD) a po tym do KPD. Małobyrgarske nahlady serbskeho narodneho hibanja wón wotpokaza, čehoždla bě jako „čerwjeny“ wuwołany. Wot nazymy 1922 studowaše w Lipsku statnowědu, filozofiju a ludowe hospodarstwo a po tym na Drježdźanskej pedagogiskej akademiji. Statne zarjady pak jeho w trajnej šulskej słužbje njepři­stajichu. Lěto bě z wučerjom w Njeswači­dle, a dalši čas wučerješe zwonka Łužicy. 1933 bu zajaty, bě wosom lět bjez dźěła a 1942 přińdźe do kaceta Buchenwald. Tam zezna sobuzajateho Korlu Janaka. Dróha w Budyšinje je po Pawole Njeku pomjenowana, młodownja w Pančicach a šula w Njeswačidle samsneho mjena hižo njewobstejitej. Manfred Laduš

Delnjołužiscy „ceptarjo“

štwórtk, 22. awgusta 2019 spisane wot:
1984 wuńdźe wot Jurja Wowčerja zestajana antologija „Wučerjo prěnich lět“ z dopomnjenkami cyłkownje 20 pedagogow wo natwarje serbskeho šulstwa w Hornjej Łužicy po 1945. Tak zrodźi Christa Brandtowa, wotrjadnica w tehdyšim minister­stwje ludoweho kubłanja NDR, plan, wudać podobnu zběrku z nazhonjenjemi wučerjow w šulach w Delnjej Łužicy wot spočatkow hakle w lěće 1952. A Brandtowa zdoby sej nahladnu ličbu awtorow. Hišće do politiskeho přewróta wuńdźe 1989 w LND z přinoškami 17 spisarjow kniha „Ako smy chopili ceptariś“. Mjeztym zo Józef Frencl, Jurij Pěčka a Marja Rječkec wo dźěle na nowej Serbskej wyšej šuli w Choćebuzu pisaja a wjacori Hornjoserbja wo swojim prócowanju w šulach mjez Picnjom a Bórkowami rozprawjeja (kaž Beno Wjacławk, Pětr Janaš a Bjarnat Rjenč), stej ze srjedźneje Łužicy wučerce zastupjenej: Erika Jahnowa (rodź. Rozmejec) a Hanka Panowa (rodź. Stoporec). Je zwjeselace, zo přimachu so pjera tež domjacy wučerjo-ceptarjo: Korla Jordan, Marjana Kulowa (rodź. Hünchenojc), Albert Tica, Wylem Lejnik, Oskar Bušak. Wosebitosć je, kak bě Elsa Möbiusowa samo na powołanskej šuli­ serbšćinu wučiła.

Napoleon Bonaparte

wutora, 20. awgusta 2019 spisane wot:
15. awgusta 1769 narodźi so wochudnjenej zemjanskej swójbje w Ajaccio na kupje Korsika syn Napoleon, kiž sta so pozdźišo z wuznamnej historiskej wosobu. Nadarjeny oficěr zakitowaše francosku byrgarsku rewoluciju a wuznamjeni so jako wusahowacy rozkazowar wójska přećiwo Rakuskej, w Italskej a Egyptowskej. 1799 sta so wón z Prěnim konsulom a diktatorom a pjeć lět po tym z francoskim kejžorom. Napoleon doby 1805 nad Rakuskej a 1807 nad Pruskej a zakaza wikowanje a zwiski z Jendźelskej. W bitwje pola Budyšina 20. a 21. meje 1813, kotruž je jeho armeja z dwójce telko padnjenymi kaž Rusojo a Prusojo dobyła, bu na 50 wsow zničenych. Do toho běchu jeho wojacy 12. meje Biskopicy wotpalili. Přebywacy w Budyšinje bydleše Napoleon wot lěta 1807 do septembra 1813 wosom króć w róžkowym domje Nutřkowna Lawska/Jerjowa. W Ruskej poćerpje jeho Wulka armeja 1812 hobersku poražku, 1813 su zwjazkarjo Ruskeje, Pruskeje a Rakuskeje Napoleona w Bitwje narodow w Lipsku porazyli. 1814 interněrowachu jeho na kupje Elba a 1815 na kupje St. Helena w južnym Atlantiku, hdźež wón 5. meje 1821 zemrě. Manfred Laduš

Maks Rječka

póndźela, 19. awgusta 2019 spisane wot:
19. žnjenca 1944 je serbski wučer a domi­znowědnik Maks Rječka jako wojak w Rumunskej žiwjenje přisadźił. Narodźił bě so 25. jutrownika 1908 w Radworju jako syn dźěłaćerja. Wuchodźiwši ludowu šulu wukubła so wot lěta 1922 do 1926 na Wyšej překupskej šuli w Budyšinje na bankownika. Bórze pak ćehnješe jeho bóle do wučerstwa a tak dźěše 1929 na studij pedagogiki a ludowědy na Pedagogiskej wysokej šuli Drježdźany. Tu zetka so ze sobustudentami, kaž z Jurjom Winarjom, Pawołom Nowotnym a Erichom Krawcom. Rječka dopisowaše za a redigowaše w lětach 1930–1932 časopis Serbski student a běše „hłowny starši“ na schadźownkach. Wěsty čas studowaše tež we Wienje. Wot 1933 běše wučer w Róženće, přechodnje tež w Chrósćicach, Konjecach a Kamjencu. 1934 přewza wot Mikławša Hajny dirigat spěwarskeho towarstwa Lilija­ w Ralbicach hač do jeho zakaza 1937. Podawaše přinoški do serbskich časopisow a zaběraše so z dźiwadźelnistwom mjez šulskej młodźinu. Jeho trajne zawostajenstwo je wobšěrna monografija „Narodna drasta katolskich Serbow“ (1936), prěnja tajka zběrka wo materielnej serbskej kulturje. Jurij Nuk

Dr. Frank Stübner

pjatk, 09. awgusta 2019 spisane wot:
Z 25 lětnikami Hornjołužiskeje domjaceje protyki bě sej nakładnik dr. Frank Stübner wulke čitarstwo zdobył. Z disertaciju wo literarnym tworjenju Jurja Brězana promowowany germanist zahaji swoje lektorske dźěło 1986 w Ludowym nakładnistwje Domowina. Dokelž njemóžeše tam němskorěčnu knižnu protyku po towaršnostnym přewróće 1989/1990 dale wjesć, załoži wón 1. apryla 1992 swójske nakładnistwo Lusatia. Te wuwi so spěšnje na spušćomnu a kwalitnu adresu nastupajo domiznowědnu literaturu w naj­šěr­šim zmysle. W běhu 25 lět wuńdźe tam na 250 edicijow. Awtorojo kaž Gottfried Unterdörfer abo Annelies Schulz běštaj pola dr. Franka Stübnera wudawaćelsku domiznu našli. We Łužicy pak znajachu jeho tež z lětnjeho dźiwadła Budyskeho NSLDź. Ze zabawnymi małymi lekcijemi serbsko-němskeje domiznowědy je wón publikum na předstajenja přihotował. Wysoko připóznaty bě jako radźićel w frakciji Lěwicy Budyskeho wokrjesneho sejmika. Njejapka smjerć je nakładnika 7. apryla 2017 z płódneho dźěła torhnyła. To bě bohužel zdobom kónc jónkrótneho małeho na­kładnistwa. Jutře, 10.

Dr. Marja Grólmusec

wutora, 06. awgusta 2019 spisane wot:

Maćica Serbska wopomina dźensa 75. po­smjertniny swojeje čłonki, kotraž je serbske narodne hibanje wědomje sćěhowała. Žana biografija wo Mari Grólmusec njehódnoći dotal jeje nahlady wo samostatny serbski stat, kajkež je swojemu dźenikej dowěriła: „Wumolowach sej jónu hranične zawěry, jónu zakaz wupućowanja, přemyslowach wo naležnosćach waluty w nowym staće, wo přesydlenskim prawje zastojnikow atd., widźach před sobu opciju. A čim wjace rozmyslowach, ćim hrózbniša a hórša so mi wěc zdaše. Wěsty čas mějach serbski stat za hotowy fakt, a moja jenička nadźija bě, zo budźe móžnosć, wostać němska staćanka reicha a móc bydlić we Łužicy.“

W lěće 1922 bě Marja Grólmusec při­stupiła serbskemu wědomostnemu to­war­stwu, je tak stupiła do stopow swojeho nana­ a wuznała swoju zwjazanosć ze serbstwom. Samo z chłostarnje Waldheim wona na Radwor spominajo pisaše: „A štwór­ty dźeń jutrow chcych do Budyšina.“ To bě přeco termin lětneje hłowneje zhroma­dźi­zny Maćicy Serbskeje. Dźenik Marje Grólmusec z lěta 1919 do 1921, kotryž bu 1975 znaty, chowaja w Serbskim kulturnym archiwje w Budyšinje. Marka Cyžowa

Hańža Hernaštec

pjatk, 02. awgusta 2019 spisane wot:

2. žnjenca 1769 bě we Wojerecach struchły podawk: Na torhošću města wotprawi kat z mječom 19lětnu Hańžu Hernaštec. Čehodla bě sudnistwo z Rachlowa pochadźacu holcu k smjerći zasudźiło? Hižo w starobje jědnaće lět dyrbješe wona jako kruwarka na knježi dwór do Wulkich Ždźarow hić. Tam je njesmilnje roboćiła. Maličkosćow dla ju často pochłostachu, nuzowachu ju samo ze skotom w chlěwje spać. Jako ju knježk 30. žnjenca 1768 wumo­cować spyta, so Hańža wobaraše a ze zadwělowanja z latarnju knježu wowčernju zapali. Smjerći by so hišće­ wuwi­nyć móhła, by-li so na syna knježka wudała. To pak wona raznje wotpokaza. Tak dźěše jako čestna njewjesta zdra­sćena k wotprawnišću.

Pawoł Kmjeć z Chrósćic, znaty awtor nabožnych a historiskich hrow, wuži wosud Hańže Hernaštec a spisa dramu z jeje mjenom. Wjesna dźiwadłowa skupina hru 21. jutrow­nika 1960 w Kulowje prěni raz předstaji. Dalše wustupy z přemóžacym wuspěchom běchu na dalšich wosom městnach w Serbach a samo dwójce w Słowakskej. Hłownu rólu Hańže Her­na­štec bě Hilža Kochec (pozdźišo Šołćina) z Noweje Wjeski hrała. Mikławš Krawc

Serbski student

póndźela, 29. julija 2019 spisane wot:

26. julija 1919 wuńdźe jako přiłoha Serbskich­ Nowin prěnje čisło Serbski student­. Mjenowaše so „organ zwjazka a schadźowanki serbskich studentow“. Wo časopisu dr. Měrćin Völkel 1984 pisaše, zo „měješe swój nadawk mjez schadźowankami“. Wšako bě jeničke ideo­logiske wjaza­dło, jeničke informaciske łopjeno mjez studentskimi a šulerskimi towarstwami. Prěni redaktor bě Franc Šołta. Po nim wu­zwolichu na schadźowankach za redaktorow resp. sekretarow Marju Kubašec, Měrćina Nowaka­Njechorń­skeho, Jurja­ Wuješa, Pawoła Wowčerka, Maksa Rječku, Pawoła Nowotneho, Antona­ Naw­ku nimo dalšich – wšitcy mjenowani stachu so po tym w Serbach znate­ wosobiny na literarnym a wě­do­mo­stnym polu. Po přewzaću mocy­ přez nacijow 1933 so situacija tež za ča­sopis zhórši. Poslednje čisło wuńdźe 24. septembra 1936. Pesimistiskim nahladam nastupajo přichod našeho ludu znapře­ćiwi Anton Nawka w mejskim wu­da­ću 1934 tute słowa: „Jelizo přesta­njemy wěrić do dalšeho rozwića našeje kultury, našeje rěče ..., z tym wokomikom je naš narod wumrěł.“

Mikławš Krawc

Dr. Korla Awgust Kalich

póndźela, 15. julija 2019 spisane wot:
Dr. Korla Awgust Kalich narodźi so 10. julija před 175 lětami žiwnosćerjej Pětrej Kalichej we Łutyjecach (Leutwitz) w Hodźijskej wosadźe. Po maturiće w Budyšinje a studiju teologije w Lipsku bu wón 1871 w Hornim Wujězdźe za fararja zapokazany. Wo wuznamje a zapřijeću Božeho syna promowowaše Kalich na doktora filozofije. 1881 bu wón na kapłana Budyskeje Michałskeje wosady powołany a lěto po tym na jeje fararja. Jako tajki da tež tamnišu faru a Boži dom ponowić. 1895 powoła cyrkwinska wyšnosć jeho za fararja a superintendenta do Oschatza. Po dlěšej chorosći wón tam w septembru 1900 zemrě a bu tež w Oschatzu pochowany. We łužiskim času Kalicha nasta rjad serbskich nabožnych spisow, tak 1887 kniha „Naša nanajswjećiša wěra“ a hižo 1876 wobšěrny přinošk k 150. jubilejej Łužiskeho prědarskeho towarstwa w Lipsku. Wot 1882 do 1894 bě dr. Kalich městopředsyda Maćicy Serbskeje a po tym hač do wotchada do Oschatza jeje předsyda. Wot 1882 do 1895 bě čłon předsydstwa a pokładnik Serbskeho misionskeho towarstwa a mjez druhim předsyda Towarstwa pomocy za studowacych Serbow a Serbskeho kandidatskeho towarstwa. Manfred Laduš

nawěšk

nowostki LND