Zlět w Budestecach

póndźela, 09. julija 2018 spisane wot:
8. julija 1928 wotmě so w Budestecach pjaty Wšotowarstwowy zlět Domowiny. Do toho běchu hosćićel 1924 Chwaćicy, 1925 Kulow, 1926 Bukecy a 1927 Radwor. Kaž na wšěch městnach měješe Serbski Sokoł tež w Budestecach wulki podźěl ­na poradźenju swjedźenja. Wot zetkanišća w Rašowje pochodowachu Sokoljo pod přewodom Malešanskeje sokołskeje kapały na čole swjedźenskeho ćaha. Njesechu chorhoj Poršiskeje jednoty, poswjećenu hakle měsac do toho (jako scyła prěnju w Sokole). Na wupyšenym wozu Sokoła bě čitać hesło „Sokoljo dźerža Łužicu“. Wo swjedźenskim ćahu pisachu Sokołske Listy, zo „witachu jón wšudźe wulke syły přihladowarjow“. Na swjedźenišću wu­stupichu Sokoljo-mužojo pod nawodom bratra Kerka, Sokołki-žony pod sotru Šudakowej a Malešanscy rejwarjo pod bratrom Bartom. Zlět skónči so ze zabawnym wječorkom na Mnišoncu a z mištrom Bjar­natom Krawcom. Wo naledźe Sokołske ­Listy tež pisachu: „Pjero njemóže wopisać, štož je kóždy sam w sebi začuwał, hdyž zynki sokołskeje kapały do nócneje ćišiny zaklinčachu.“ Po Budestecach slědowaštej zlětaj 1929 w Klukšu a 1930 w Rakecach. Mikławš Krawc

Jan Kruža

štwórtk, 05. julija 2018 spisane wot:
5. julija 1918 zemrě krótko do swojich 38. narodnin w Rakecach ludowy pěsnjer a aktiwny čłon serbskeho towarstwa Lipa Jan Kruža. 23. septembra 1880 narodźi so wón tam chudej ratarskej dźěłaćerce. Hižo jako šuler dyrbješe pola burow słužić a wochromi. Dwě lěće přebywaše w chorowni, na to zežiwješe so ze seklowanjom nohajcow. 1903 zastupi do Rakečanskeho serbskeho towarstwa Lipa, kotrež běchu w lěće jeho naroda załožili. Młody ewangelski Serb angažowaše so horliwje w towarstwje, kotrež słušeše lěta 1912 do sobuzałožićelow Domowiny. ­Hižo 1905 běchu Kružu za čłona předsydstwa Lipy a za jeje zapisowarja wuzwolili. Nimo toho nawjedowaše wón dźiwadłowu skupinu, spěwaše w chórje Lipy a bě jeho předspěwar. Bě nadarjeny pěsnjer nabožinskich a składnostnych basnjow, kotrež wosebje Serbske Nowiny wot lěta 1913 wozjewjachu. Farar-basnik Jan Wałtar w susodnym Njeswačidle jeho poradźowaše. W Prěnjej swětowej wójnje wozjewi Kruža tež basnje, zwuraznjace wulku starosć před jeje hrózbnosću. Łazowska basnjerka Hańža Budarjowa wěnowaše jemu po zažnej smjerći hnujacu wopomnjensku baseń. Manfred Laduš

Łamk ze ZSSR

wutora, 03. julija 2018 spisane wot:

Kónc junija 1948 bu Komunistiska strona Juhosłowjanskeje na přikaz Józefa Stalina z informaciskeho běrowa komunistiskich stron (Kominform) wot njeho wotchilaceje politiki dla wuzamknjena. 1948 je k rozestajenjam dóšło, dokelž spřećiwjachu so Juhosłowjenjo nahladam Stalina, zo bě ZSSR wšitke wuchodoeuropske kraje wuswobodźiła. Juhosłowjanska ludowa armeja pod maršalom Jozipom Brozom­Titom bě sama fašistow wuhnała. 1948 chcyštej Juhosłowjanska a Bołharska konfederaciju socialistisch balkanskich statow wutworić, štož Stalin kruće zakaza. Wuzamknjenje Juhosłowjanskeje z kruha socialistiskich statow dowjedźe k łamkej z nimi, a kraj sta so pod Titom z načolnej mocu bloka njewotwisnych. To wuskutkowa so tež na Serbow, bě dźě Juhosłowjanska Domowinu po lěće 1945 aktiwnje podpěrała. Zwiski z Łužicu so tuž 1948 nahle přetorhnychu, a serbscy studenća, kaž Měrćin Benada, dyrbjachu balkanski kraj hnydom wopušíć. Štóž so pozdźišo domoj wróći, kaž Pawoł a Jan Nali, toho mějachu za titoista. Po lěće 1956 so poćah z Juhosłowjanskej a z druhimi socialistiskimi statami zaso normalizowaše.

Praski manifest 1968

pjatk, 29. junija 2018 spisane wot:

27. junija 1968 wozjewi Praski časopis ­Literární listy manifest „Dva tisíce slov“. A tón płaći sobu jako najwažniši program Praskeho nalěća. Wón nasta na ­nastork organizowanych angažowanych njestronjanow – wědomostnikow, kultur­nikow a spisowaćelow. Jara kritisce wobswětleše dokument reformowu politiku komunistiskeje strony kraja (KSČS) a jeho 1. sekre­tara Alexandera Dubčeka. Awtor manifesta, spisowaćel Ludvík Vaculík, zajimowaše so za Serbow a wopyta po přewróće tež lětni prózdninski kurs serbšćiny w Budy­šinje. Podpisarjo manifesta su politiku wjednistwa KSČS a „mylenja socializma“ wótrje kritizowali, žadajo sej wot reformarjow strony „spěšniše a krućiše dalewjedźenje změnow w kraju“. Ma­nifest namołwješe „dźěłaćerjow, ratarjow, wuměłcow“ stawkować, njebychu-li so reformy spěšnje w namjetowanym směrje dale wjedli.

Jurij Malink

srjeda, 06. junija 2018 spisane wot:
Farar Jurij Malink narodźi so 6. junija 1893 serbskej farskej swójbje w Sprjejcach. Po studiju teologije we Wrócławju bu 1920 we Łazu na fararja ordiněrowany. Pod wliwom tamnišeho překupca a sobuzałoži­ćela Domowiny Jana Haješa zahori so ­Malink za serbstwo a za to, stajić pomnik Handrija Zejlerja 30. awgusta 1931, při kotrymž měješe swjedźensku narěč. Nazymu 1932 přebywaše Malink w chorowni, hdźež sej Hitlerowy pamflet „Mein Kampf“ přečita. Spóznawši złóstniske nahlady ­Hitlera so wón rozsudźi wosadnym a dalšim ludźom strach nacionalsocializma rozłožić. Tak jim na zhromadźiznje w juniju 1933 strašnu ideologiju nacijow wotkry. Kantor Kuhnke a hłowny wučer Pilarski běštaj jeho najwjetšej přećiwnikaj we Łazu. Z toho wuwi so cyrkwinski bój we wo­sadźe. Farar Malink přizamkny so anti­hitlerskej wuznawarskej cyrkwi. Wjacekróć jeho Gestapo zaja. Při nawróće do Łaza přewodźachu jeho sta wosadnych mjelčo na faru. 1938 nacije serbskeho antifašista z Łaza wuhnachu. Bě po tym farar w Gu­binje a Groß Rietzu, hdźež 23. septembra 1942 nahle zemrě. 1955 bu ćěło Jurja ­Malinka do Łaza přewjezene. Manfred Laduš

Dr. Matej Broniš

póndźela, 04. junija 2018 spisane wot:
3. junija 1868 narodźi so pozdźiši rěče­spytnik a superintendent dr. Matej Pomhajbog Broniš w delnjołužiskim Lutolu swójbje zasłužbneho fararja Pawoła Fryca Broniša. Hižo jako gymnaziast Choćebuskeho gymnazija wuwučowaše swojich sobušulerjow w maćeršćinje. W Göttingenje, Berlinje a Lipsku studowaše teologiju a slawistiku. Za Berlinski čas bě tam aktiwny čłon towarstwa studentow Sorabicum. Zhromadnje z Bogumiłom Šwjelu a Wylemom Nowym nawjedowaše delnjołu­žiskich Młodoserbow, organizowaše jich koncerty a zarjadowanja. 1889 załoži serbske chóry w Škodowje, Zaspach a Chmjelowje. Lěto po tym wudawaše a redigowaše prěni delnjoserbski młodźinski časopis Serbska Wutšoba, kotryž pak jenož krótki čas wuchadźeše. 1892 promowowaše ­Broniš wo kašubskich narěčach na doktora filologije. Přełoži někotre spisy a dopisowaše do Bramborskeho Casnika. Wot lěta 1900 do 1903 bě pomocny duchowny w Choćebuskej Serbskej cyrkwi. Wot 1903 do 1908 bě farar w Gorjenowje a wot 1917 do 1937 wyši farar a superintendent w Čelichowje (nětko Pólska). Wot nacijow bu 1933 někotre měsacy zajaty. Zemrě 12. januara 1937. Manfred Laduš

Mina Witkojc

wutora, 29. meje 2018 spisane wot:
Najwuznamniša delnjoserbska basnjerka, lawreatka Myta Ćišinskeho Mina Witkojc, bě so 28. meje 1893 jako dźěćo słužow­neje w Bórkowach narodźiła. Po šuli słužeše w Berlinje, dźěłaše w fabrice a w ratarstwje. Lěta 1922 zetka w Bórkowach skupinu čěskich přećelow Serbow z dr. Janom Cyžom. Spóznawši jeje na­darjenosć přistaji dr. Cyž Witkojc w Smolerjec nakładnistwje, a dr. Arnošt Muka kubłaše ju w delnjoserbšćinje. 1922 přistupi wona Maćicy Serbskej. Wot lěta 1923 do 1933 bě redaktorka Serbskeho Casnika. 1925 wuńdźe jeje prěnja zběrka pěsnjow „Delnoserbske basnje“ a 1934 dalša „Wěnašk­ błošańskich kwětkow“. Nacije ju 1933 z redakcije a 1941 z domizny do Erfurta wuhnachu. 1945 spisa wona episku baseń „Erfurtske spomnjeśa“. Přełožowaše teksty Ćišinskeho a słowjanskich spiso­wa­ćelow do delnjoserbšćiny a bě čłonka Spisowaćelskeho zwjazka NDR. 1955 wuńdźe jeje kniha „K swětłu a słyńcu“, 1964 wuda LND knihu „Po drogach casnikarki“, a jeje knižka w „Serbskej poeziji“ bu štyri króć nakładowana. 1964 spožčichu jej Statne myto Ćišinskeho a 1972 Literarne myto Domowiny. Witkojc zemrě 11. nowembra 1975. Manfred Laduš

Józef Nawka

póndźela, 28. meje 2018 spisane wot:
23. meje 1998 zemrě w starobje 88 lět Józef Nawka. Narodźił bě so 30. měrca 1910 serbskemu prócowarjej Michałej Nawce a jeho mandźelskej Hanje. Zahe přistupi Józef Radworskim Sokolatam. Z bratrom Antonom słušeše k skupinje hólcow, kotřiž přebywachu jako prěni w prózdninskim lěhwje čěskeho Sokoła w Bělé pod Bezdězom w lěće 1920. Józef sta so wuběrny sportowc: W Sokole bě najlěpši w štyriboju, šesćiboju a dźesaćiboju. Pod tehdy­šimi wuměnjenjemi je samo šěsć metrow daloko skakał. Přisłušeše sokołskim delegacijam na zlěty 1926 do Prahi, 1928 do Skopja, 1929 do Poznanja a 1930 do Běłohrodu. Jako powołanje wuzwoli sej ma­šinotwar. Józef Nawka studowaše w Kamjenicy. Na kóncu hrózbneje Druheje swětoweje wójny sćahnychu jeho hišće do wójska, z kotrejež pak so na zbožo strowy nawróći. W 1950tych lětach podawaše wón w Budyšinje matematiku a fyziku na Schillerowej šuli, ludowej uniwersiće a na Serbskej wyšej šuli (SWŠ), hdźež so mnohe lěta wo natwar serbskeho ku­błanišća staraše. Na chutnje hladaceho, ale dobroćiweho wučerja so někotryžkuli něhdyši šuler Budyskeje SWŠ zawěsće derje dopo­mina. Mikławš Krawc

Bogumił Šwjela

pjatk, 18. meje 2018 spisane wot:
Rěčespytnik a farar Bogumił Šwjela je 20. meje 1948 na domojjězbje ze železnicu z Durinskeje do Łužicy blisko Naumburga zemrěł. Wón chcyše redaktorstwo Noweho Casnika přewzać a so za wozrodźenje Domowiny w Delnjej Łužicy zasadźeć. Narodźił bě so 1. septembra 1873 wučerskej swójbje w Skjarbošcu. Hižo jako student teologije a slawistiki w Berlinje nawjedowaše kurs delnjoserbšćiny. Bě duchowny w Choćebuskej Serbskej cyrkwi, farar we Wochozach a wot lěta 1913 do 1941 w Dešnje, hdźež steji za njeho pomnik. Nacije jeho 1941 z Łužicy wuhnachu. Na załoženju Domowiny 13. oktobra 1912 měješe Šwjela hłownu narěč, namjetowaše jeje mjeno a bě jeje prěni městopředsyda. Bě sekretar a hač do zakaza 1937 předsyda Maśicy Serbskeje a čestny čłon Maćicy. Spisał je „Dolnoserbski prawopis“, dwudźělnu gramatiku a zwučowansku wučbnicu delnjoserbšćiny a přihotował słownik wo njej. Jeho wuznamne dźěło wo ležownostnych mjenach Choćebuskeho wokrjesa wuńdźe ­hakle 1959. Pisaše nastawki wo Serbach a knihi kaž „Ewangelska wěra mjez Słowjanami“ a němske wo serbskich prašenjach. W LND wuńdźe 1973 zběrka „Běźenje a wěźenje“. Manfred Laduš

Jutře před 200 lětami, 5. meje 1818, narodźi­ so w Trieru Karl Marx, politiski žurnalist, duchowny inspirator a njesprócniwy organizator dźěłaćerskeho hi­ba­nja, kotrež so pozdźišo z jeho mjenom wo­znamjeni. Po Marxowej woli to njebě. Wozjewi dźě sam: „Wěm jeničce tole, zo žadyn Marxist njejsym.“

Po woli staršeju a přiwuznistwa so njemě­ješe, wuzwoliwši sej powołanje. Nic jurist, ale filozof być, za to so na swoje žiwjenje rozsudźi. Filozof pak noweho typa, kaž tole w znatej 11. tezy wo Feuerbachu postulowaše: „Filozofojo su swět jeno wšelako interpretowali, dźe pak wo to, jón změnić.“

Jeho prěnje wusahowace dźěło je hro­ma­dźe z přećelom na čas žiwjenja Friedrichom Engelsom 1847/1848 napisał. Wony „Manifest Komunistiskeje strony“ mějachu Serbja w lěće 1956 tež w swojej maćeršćinje w ruce. 1969 wuńdźe třeće, wot Pawoła Nowotneho do serbšćiny přełožene wudaće. Druhe bytostne dźěło Karla Marxa, zakónčeny prěni dźěl „Kapitala“, do wšěch spisownych rěčow přenjesene, serbsce njepředleži. Štó by sej zwěrił, tutu wobšěrnu knihu zeserbšćić?

nawěšk

nowostki LND