Horce rozestajenja noweje wěry dla

pjatk, 23. junija 2017
artikl hódnoćić
(0 )
Kulowska stara Křižna cyrkej, wokoło kotrejež běchu so wěry dla 1621 rozestajeli, je so 1780 wotpaliła. Dwě lěće pozdźišo bu tónle Boži dom znowa natwarjeny.  Foto: Ulrike Herzger Kulowska stara Křižna cyrkej, wokoło kotrejež běchu so wěry dla 1621 rozestajeli, je so 1780 wotpaliła. Dwě lěće pozdźišo bu tónle Boži dom znowa natwarjeny. Foto: Ulrike Herzger

Serial Serbskich Nowin w jubilejnym lěće reformacije6. dźěl

Budestecy běchu prěnja serbska ewangelska wosada, w kotrejž je hižo­ 1520 farar Pawoł Bosak ewangelij w maćeršćinje wosadnym prědował a po lutherskim wašnju Bože wotkazanje z woblatkom a winom wudźělał. W Budyšinej podstejacej radnej wsy bě so tuž nowe wěrywuznaće prjedy pře­sadźiło hač w měsće. Tam bě so wot 1523 w cyrkwi swj. Pětra po lutherskim a 1524 w cyrkwi Našeje lubeje knjenje serbsce prědowało. Lěta 1525 bě wjetšina Budyšanow hižo ewangelska. Zo pak njebychu Serbja k nowej wěrje přestupili, přikaza tachantstwo hižo 1527, zo dyrbi jedyn měšnik w Mikławšskej cyrkwi Serbam stajnje w jich maćeršćinje prědować.

W Budyšinje simultana cyrkej nastała

Wot lěta 1530 swjećachu we hłownej cyrkwi swj. Pětra wěriwi wobeju konfesijow swoje bohosłužby. Tehdyši dekan Paul Küchler bě nowemu wěrywuznaću přichileny, rozsudźi pak so po Augsburgskej konfesiji 1530, zo dale katolski wostanje. Z Budyskej měšćanskej radu wujedna wón 1543 prěnje pisomne zrěčenje wo wužiwanju Božeho domu za wobě wěrywuznaći. Cyrkej swj. Pětra podsteješe dale tachantstwu, wjetši dźěl Božeho domu pak wužiwachu ewangelscy wěriwi. 1556 podpisaštej ewangelska rada města a tachantstwo nowe zrěčenje wo cyrkwinskim porjedźe. Wot lěta 1530 je hłowny Boži dom Budyšina simultana cyrkej, wot lěta 1559 přez drjewjanu a wot 1851 přez železnu lěsycu dźělena. Wona je jónkrótna wosebitosć města a najwjetša a najstarša simultana cyrkej Němskeje.

Kulowskim křižerjam procesion do Wojerec zakazali

Do a po lěće 1540 přiběrachu w mnohich hornjołužiskich městach a wsach prědowanja po wučbje Luthera. We Wojerecach bě 1540 bywši mnich Basilius Ławrjencius prěni ewangelski prědar, kotrehož bě stawowy knjez von Schönberg do města zwołał. Tak zawjedźechu Lutherowu wěru w Janskej cyrkwi, kotrejež wosadźe přisłušachu nimo města Wojerec a předměstow tež wokolne serbske wsy kaž Brětnja, Michałki, Ćisk, Kinajcht, Nydej, Židźino, Hory, Nowa Łuka, Lubuš a Narć. Wojerowske stawowe knjejstwo 1540 Kulowskim křižerjam zdobom zakaza, so z procesionom do města podać. „Zo njeby so tónle papistiski (bamžowski) nałožk dale hajił, njedowolam, zo bychu k nam Kulowscy jutrowni křižerjo přijěchali“, rěka w přikazu Wojerowskeho stawoweho knjeza von Schönberga. Kulowscy křižerjo jěchaja tuž wot 1541 hač do dźensnišeho do Ralbic. Dokument z lěta 1540 pak tež wo tym swědči, zo bě jutrowny křižerski procesion hižo najskerje lětdźesatki z Kulowa do Wojerec wjedł a zo je tuž nabožny nałožk wo wjele lět starši hač zakaz.

Farar Ławrjencius zemrě 10. junija 1552 we Wojerecach. Archidiakon běše hač do lěta 1557 Matej Wićaz. Jeho na­slědowaše Jan Cichorius, pozdźiši farar we Wóslinku. Wot 1584 bě we Wojerecach Jan Agricola z fararjom. 1587 powołachu jeho za archidiakona w Budyšinje. Hižo 1442 poda so Jan Krawža z Wojerec na studij teologije do Wittenberga. Tam bu wot Luthera ordiněrowany a wróći so 1546 do Wojerowskeje Janskeje wosady.

Hač do lěta 1571 studowaše jědnaće Wojerowčanow w měsće reformacije na ewangelskich duchownych. W lěće 1571 přewza čěski zemjan Heinrich von Maltitz z Brüxa Wojerowske stawowe knjejstwo. Z chroniki fararja Salomona Bohuchwała Frencla wo Wojerecach a wokolnych wsach zhonimy, kak nowy knježk a jeho třo synojo podarmo spytachu měšćanow zaso za katolsku wěru zdobyć. Wojerowčenjo pak so tomu spjećowachu.

Wjetšina Kulowčanow nowej wěrje přistupiła

Byrnjež Kulow klóštrej Marijinej hwězdźe podstał, přiběraše kaž w druhich łužiskich městach tež tule ličba přiwisnikow ewangelskeje wěry. Abatisy pak spytachu tomu ze sylnym hospodarskim ćišćom­ a z namócnymi naprawami zadźěwać. Socialne połoženje poddanow klóštrow wšak bě porno tomu zemjanam podstejacych lěpše, dokelž njetrjebachu telko dnjow za klóšter roboćić kaž za swětnych knjezow a porno druhim roboćanam dyrbjachu tež mjenje wotedawać. Wobydlerjo klóštrej Marijinej hwězdźe podstejacych wsow a Kulowa njewočakowachu tuž wjetše hospodarske lěpšiny z wuswojenja klóštra přez reformaciju. Přiwšěm pak rozrosće ličba měšćanow – předewšěm wikowarjow, překupcow a rjemjeslnikow –, kotřiž nowej wěrje přistupichu. Jako lěta 1566 tež w susodnym Wóslinku po lutherskim prědowachu, bě Kulow cyle wot reforměrowanych wosadow wobdaty. Ze zapodaća ewangelskich měšćanow 9. meje 1621 sakskemu kurwjerchej Janej Jurjej I., kiž wukonješe tehdy přechodnje knjejstwo nad Hornjej Łužicu, wuchadźa, zo běchu wokoło 1560 w Kulowskej farskej cyrkwi „knjeza dr. Martina Lutherowy katechizm a jeho kěrluše wužiwali kaž tež Bože­ wotkazanje z woblatkom a winom podawali. Zdobom wuwučowachu młodźinu města dobri ewangelscy šulscy słužbni (wučerjo). Wjetšina ludźi běchu nětko ewangelscy kaž do toho jich prjedownicy katolikojo.“

Kulowčenjo mjez prěnimi ewangelskimi prědarjemi

Wot lěta 1550 do 1567 skónči šěsć Kulowčanow we Wittenbergu swój studij na ewangelskeho duchowneho, mjez nimi Domaš Rychtar a Donatus Młónk, kotřiž wróćichu so zaso do Łužicy. Kedźbyhódne je, zo bě mjez prěnimi ewangelskimi duchownymi Hornjeje Łužicy wjace hač dźesatk rodźenych Kulowčanow. Wottam pochadźacy bywši Chrjebjanski wučer Bartolomej Pawlik sta so 1554 z prěnim ewangelskim fararjom Minakała. Hižo naspomnjeny Donatus Młónk je 14. wulkeho róžka 1551 prěni króć po lutherskim wašnju w Hornim Wujězdźe prědował. Młónka bě we Wittenbergu sewjeroněmski­ reformator a pedagoga Johann Bugenhagen na fararja wu­swjećił. Bugenhagen, sobuwojowar Luthera, zdoby sej wulke zasłužby wo přesadźenje reformacije na sewjeru Němskeje a w Danskej. Wón bě tež Lutherowu bibliju do delnjoněmčiny přełožił. To­horunja wot Bugenhagena we Wittenbergu na duchowneho wuswjećeneho Domaša Rychtarja powoła 1550 patron Hans von Nostitz za prěnjeho ewangelskeho fararja w Smělnej.

Změna přez namócnu přećiwnu reformaciju

Klóšter Marijina hwězda pak so nowemu wěrywuznaću w Kulowje zasakle wobaraše, žadajo sej pušćenje ewangelskich wučerjow, a hrožeše wšěm čłonam měšćanskeje rady, starostam na wsach a rjemjeslniskim mištram, zo zhubja zastojnstwo a zo na jich městnje katolikow zasadźa.

Postupowanje přećiwo reformaciji a ewangelskej­ wěrje w Kulowje farar Christian­ Knauthe w swojich 1767 ćišćanych „Cyrkwinskich stawiznach hornjołužiskich Serbow“ wobšěrnje wopisuje. Abatisa klóštra Marijineje hwězdy tak přikaza, zo dyrbi tón, kiž so k starej katolskej konfesiji njewróći, swoje kubła a dom předać a město wopušćić. Měšnicy dźěći ewangelskich staršich njewukřćichu, njedowolichu ewangelskich zemrětych na kěr­chowje pochować a za nich zwony zwonić. Na ewangelskeho duchowneho ze susodnych Wulkich Ždźarow mjetachu katolscy Kulowčenjo samo kamjenje a jeho tak z wopytaneho města wuhnachu. Pod wulkim ćišćom klóštra Marijineje hwězdy so kónc 15. lětstotka zaso wjetšina měšćanow k starej konfesiji wróći.

Po 1878 wudatej „Chronice Kulowa, města a jeje wosady“ fararja Franca Šnejdera­ bě do lěta 1620 w měsće hišće 300 ewangelskich wěriwych. Tehdy na spočatku Třicećilětneje wójny knježeše w Čěskej kalwinistiski kral Friedrich V. Pfalcowski, kotrehož wojacy přebywachu tež w Kulowje. Na žadanje ewangelskich wosadnych přewostaji jim katolski farar Matej Šaden staru Křižnu cyrkej za kemše. A hornjołužiski krajny bohot Adolf von Gersdorf Kulowskim přilubi ewangelskim wěriwym škit a pomoc. Wón žadaše sej wot Wojerowskeho stawoweho knjeza Rudolpha von Ponichauwa, zo Wojerowskeho serbskeho diakona Mateja do Kulowskeje wosady sćele a jeho před nadpadami katolskich měšćanow škita. Manfred Laduš

wozjewjene w: Předźenak

Galerija

dalši wobraz (1)
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND