To njeby sej ženje žadyn Němc lubić dał!

pjatk, 17. měrca 2017
artikl hódnoćić
(0 )

„Při wšej fascinaciji za prawobydlerjow swěta zabywamy, zo mamy direktnje před nosom indigeny lud.“ A lědma štó w Němskej wo tym prawje wě. Tak započnje rozhłosownik dr. Geseko von Lüpke swoje hodźinske wusyłanje wo Serbach w Bayerskim rozhłosu, kotrež móžemy 22. měrca słyšeć. Zajimawe wšak je, z kotreje perspektiwy wón na Serbow zhladuje. Von Lüpke je wjele serbskich politikarjow, institucijow a komunow wopytał. Sam wón praji, kak njeznate jemu to wšo je, ale jeho fascinuje, kajku skedźbnosć Serbja naraz wubudźeja.

W Němskej bydli wjac Armenjanow hač Serbow, a tola je mjez woběmaj ludomaj wočiwidny rozdźěl. Indigeny lud za njeho je, kotryž je jako prěni krajinu wobydlił, kultiwěrował a lětstotki na swojim městnje wostał. Najebać to njewobsedźa Serbja jako awtochtony narod žanu suwerenitu a nimaja maćerny kraj, kotryž jich zastupuje abo na kotryž móhli so spušćić. Serbja maja jeno swój sydlenski rum, kotryž jim dale a bóle deciměruja. Woni drje maja zakonske prawa, kotrež pak jim w tuchwilu wobstejacych strukturach ničo njepomhaja. A jim hrozy dospołna asimilacija.­ Załožba za serbski lud drje dóstawa pjenjezy, štož derje klinči­. Ale što to je, hdyž dyrbja so z nich institucije abo medije płaćić, zo hodźeli so znajmjeńša jich rěčane a pisane słowo a materielna kultura zaručić. Serbja su w róli prošerja – kaž dźěćo, kotrež ma němskeho „papu“ – a su žiwi w napjatosći mjez swójskim a cuzym postajenjom. Wo jich dóńće rozsudźeja­ ministerstwa a šulske zarjady w Podstu­pimje a Drježdźanach.

Von Lüpke wobdźiwuje w serbskej Łužicy žiwe zbytki něhdyšich mytow a žiwjenskich nahladow, kotrež su w druhich ciwilizacijach hižo dawno wutupjene. Tu namakaš fragmenty z antikskeho, haj předkřesćanskeho časa. Na přikład w tak mjenowanym „Sachsenspiegelu“ je wjele juristiskich swojoraznosćow za serbsku žonu zapisanych. Jej njebu žeńtwa přikazana, ale wona smědźeše sej swojeho partnera sama wuzwolić. Jako wudowa měješe wjac prawow herbowanja hač němska žona. W Serbach – tak měni von Lüpke – praji so staršim žonam abo wowce rjenje klinčacy wuraz „mać“. To je kaž čestny titul a to „žonjace“ so wysoko česći.

Serbja pak ćerpjachu pod feudalnej němskej kolonizaciju, njesmědźachu serbsce rěčeć. Woni so wotkapslowachu, ale nawuknychu so mjez sobu solidarizować. Chcyjo nochcyjo dyrbjachu so zwonkownje němskim wašnjam připodobnić. To je za von Lüpku kaž tragiska antikska drama, napjatosć, kotraž ćehnje so přez kejžorski čas, Weimarsku dobu, nacionalsocializm a socializm a njehodźi so samo dźensa prawje rozrisać. Serbja su kaž kupa, kotraž chce so wote­wrěć, je pak zasudźena k za­wrjenosći. W jich duši měšeja so spěrawosć, hordosć a nuzowe připodobnjenje.

Wot přewróta 1989 drje su Serbja jako mjeńšina připóznaći, jich šule a institucije podpěrane, ale jich hłós so jenož formalnje słyši. Jich byće je strašnje wohrožene, dokelž su jako lud postajeni přez politikarjow němskeje wjetšiny. Podobnje Indianam w Americe su žiwi w rezerwaće, hdźež cuze mocy zemske pokłady wurubjeja a jich wsy wotbagruja.

Tohodla wojuja Serbja nětko wo wjac prawow, wo samopostajowanje a wo swój parlament – Serbski sejm. A wot nich hodźi so wjele wuknyć, na přikład w gmejnje Njebjelčicy.­ Mjeno Njebjelčicy klinči za „njebjesami“, a te chcedźa tam na zemju sćahnyć.­ Přiznamjenja kaž solidarita, powšitkowne dobro a lubosć k přirodźe hraja tam wulku rólu. Haj, Njebjelčicy su w zwjazkowym kaž tež europskim wubědźowanju wšelake myta jako wnučko­kmana „socialno-ekologiska wjes“ dobyli. Serbska wjes jako model za zbytny swět?

Jeničce štóž zamołwitosć na so bjerje, móže z druhimi na samsnej runinje rěčeć a jednać. W Njebjelčicach załoži so tež lěta 2011 iniciatiwa za Serbski sejm. Město toho, zo němske parlamenty a zarjady Serbow zastaruja, chcedźa woni to sami přewzać. Definitiwnje smě zapisane towarstwo Domowina – hač připóznata abo nic – po zakonju jenož kulturne dźěło wukonjeć. A to je tón cyły dilema.

Politisku zamołwitosć přewzać a sam wo serbskich naležnosćach rozsudźeć móže jenož demokratisce woleny parlament. Tohodla předsyda Domowiny so wuwinje a praji, zo wšak nochce Domowina scyła zastupjer luda być, ale chce jenož zajimy Serbow zastupować. To by na němske wobstejnosće přenjesene rěkało, zo wotstroni so zwjazkowy sejm a zo zastupuje Němsku jenož hišće někajke kulturne towarstwo, kotrež EU-parlament jeničce poradźuje. W tej konstelaciji by kulturne towarstwo politiske zajimy Němskeje přeradźiło. To njeby sej ženje žadyn Němc lubić dał! Měrćin Wałda

wozjewjene w: Kultura & wuměłstwo
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND