Glagolica je cyle wosebite pismo
5. julij je w Słowakskej a Čěskej statny swjatk, kotryž na misiju swjateju Cyrila a Metoda na Wulkej Morawje w lěće 863 dopomina. Čehodla na bratrow spominamy, wo tym je so z direktorom Słowjanskeho instituta Čěskeje akademije wědomosćow Václavom Čermákom Lukáš Novosad rozmołwjał.
Bratraj staj z Bycanca přišłoj, štož bě wuwita ciwilizacija. Na Wulkej Morawje je wšo započało. Bě to jimaj wulka změna?
Staj to zwučenaj byłoj. Bycanc bě wulki teritorij, hdźež njeběchu wšitke kónčiny na samsnej runinje. Nimo toho bě Cyril hižo tři misije přewjedł – k Arabam abo na połkupu Krim do Chersona, hdźež je ćělne powostanki štwórteho bamža, swj. Clemensa, namakał a ludźi z druhich ciwilizacijow zetkał. A Metod je w Bycancu klóšter nawjedował, štož bě tohorunja dobry přihot na misiju.
Staj z wikowanskeho křižnišća Sołuna (Tesaloniki) byłoj. Tam staj słowjansce nawuknyłoj?
Najskerje, dokelž bě město nimale dwurěčne. Dialekt, kiž so tam wužiwaše, sta so ze zakładom prěnjeje spisowneje słowjanske rěče – starosłowjanšćiny.
Što bě jeju maćerna rěč?
Za digitalnu prezencu trjebaja podpěru EU
Na zetkanju narodnych mjeńšin bjez maćerneho kraja hač do njedźele su so zaso Serbja wobdźělili. Z městopředsydu Domowiny dr. Hartmutom Leipnerom je so Marcel Brauman rozmołwjał.
Hosćićeljo běchu zapadni Frizojo w Nižozemskej – kotre wosebitosće su Wam tam napadnyli?
Wšelakorosć friziskeje identity na zapadźe, na juhu a w Saterlandźe do wočow bije. Je wjele wariantow friziskeje rěče a jich mjezsobne zrozumjenje njeje lochke. W nižozemskej prowincy Fryslân akceptanca dwurěčnosće dotal druhdy njeje wulka. Wuhotowanje z taflemi w dwěmaj rěčomaj je lědma widźeć. Ale hordosć być friziski so pokazuje na přikład z mnohimi friziskimi chorhojemi.
Je cyłk za mjeńšiny bjez „maćerneho kraja“, takrjec politisce wulkeho bratra, hišće načasny, njeje na přikład Němska faktisce dawno maćerny kraj Serbow?
Za serbowacych rjadowniskich wučerjow
Po tym zo je Zwjazkowe předsydstwo Domowiny na swojim poslednim posedźenju stejišćo za zaručenje serbšćiny na serbskich šulach w Sakskej zabrało, je so předsyda třěšneho zwjazka Dawid Statnik z listom na sakske statne kultusowe ministerstwo wobroćił. Wo tutej politiskej akciji je so Marcel Brauman z nim rozmołwjał.
Što wot kultusoweho ministra wočakujeće – na přikład, zo politisce do běrokratiskich procesow zarjada LaSuB zasahnje a 1. lětnikej w Radworju tola serbsku rjadownisku wučerku zmóžni?
Trjebamy personal na serbskich šulach, kotryž je zwólniwy a kmany, dźěći nic jenož serbšćinu nawučić, ale je tež za nałožowanje serbšćiny zahorić. To njeje ničo noweho, wšako steji tole w koncepće 2plus a tež w postajenju wo dźěle na serbskich šulach. Konkretnje sej žadamy, zo ma kóžda rjadownja na serbskej šuli rjadowniskeho wučerja abo wučerku, kiž serbsce rěči.
Böhmer: Wottwar personala z blida
Přewjele kóštow a personala za pěstowarnje w nošerstwje města Budyšin – to je wyši měšćanosta sprjewineho města Karsten Vogt (CDU) měšćanosće za financy dr. Robertej Böhmerej loni wumjetował. Z Böhmerom je so Marcel Brauman wo tym rozmołwjał, što wobzamknjenje měšćanskeje rady zašły tydźeń za tule temu woznamjenja.
Wobzamknjenje měšćanskeje rady wo koncepće pěstowarnjow hodźi so hrubje tak zjimać, zo wot wyšeho měšćanosty twjerdźeny „personalny nadbytk“ z wida wjetšiny radźićelow njeeksistuje ...
Měšćanscy radźićeljo su po wjetšinje připóznali, štož je fachowcam w zarjadnistwje hižo dawno wěcna směrnica: Dźe wo kubłarki a kubłarjow, kotřiž su objektiwnje trěbni a realnje za dźěći na městnje přitomni. Tohodla měli měnjate wućeženje zarjadnišćow kaž tež přidatnu indiwidualnu pedagogisku potrjebu dźěći z wosebitymi rěčnymi barjerami a dalšimi potrjebami spěchowanja wobkedźbować. Wobzamknjenje mje wězo zwjesela, dokelž wobkrući na wěcownosć wusměrjeny wid, za kotryž sym stajnje wabił.
Što to praktisce woznamjenja?
SpeakDating je super format
Radek Čermák skutkuje w Čěskej hižo wosom lět jako lektor rěčnych lekcijow SpeakDating, hdźež zajimcam na komprimowane wašnje wšelakore rěče předstaja. Mjez nimi je tež serbšćina. Lukáš Novosad je so z nim wo tym rozmołwjał.
Kak mamy sej SpeakDating předstajić?
Dźe wo spěšne zeznajomjenje wuzwoleneje rěče w formaće jedyn wučer – jedyn šuler, štož pjeć mjeńšin traje. Předstajam zajimcam zakład a strukturu rěče a kak wona funguje a hladam, što móhło čłowjeka přede mnu zajimować. Kóždy raz sej wjacore rozdźělne scenarije přihotuju, a to za studentow, za dźěći a za lajkow. Lětsa mam za wšitkich serbski připitk, dokelž móžu z nim derje někotre frazy předstajić. Ale móžu z ludźimi tež wo Krabaće rěčeć, jeli tohole kuzłarja znaja. Bohužel pak dźěći jeho dźensa hižo tak njeznaja, kaž prjedy.
Što konkretnje ludźi nawučiš?
Witaj jako postrow etablěrować
Nałožk Janskeho jěchanja w delnjołužiskich Kózłach je minjenu njedźelu tež krajneho radu wokrjesa Sprjewja-Nysa přiwabił. Milenka Rječcyna je so z Martinom Heuslerom (CDU) rozmołwjała.
Kotry wuznam tónle nałožk za Was ma? Kózły su poslednja wjes, w kotrejž jón pěstuja.
Tónle nałožk hraje za mnje wulku rólu. Sym tež hižo do swojeho skutkowanja jako krajny rada husto ze swojej swójbu jako hósć tu był. Kózły wšak su jenička wjes we wokrjesu Sprjewja-Nysa, skerje po cyłej Němskej, kiž Janske jěchanje pěstuje. To mam za wulkotne a chcu to dale podpěrować.
Sće wo tym rěčał, zo chceće rěčny kurs delnjoserbšćiny wopytać. Čehodla je Wam to wažne?
To słuša k tradiciji wokrjesa. Městne mjena su serbske. A chcu-li přichodnje někoho serbsce postrowić, potom chcu to prawje wurjekować. Tuž sym so rozsudźił na kursu w šuli za delnjoserbsku rěč a kulturu delnjoserbsce wuknyć a sym so hnydom za lětni kurs přizjewił. W běhu wólbneho boja sym z Domowinu rěčał a zhonił, zo najwjace jeje čłonow w Błótach, we wokrjesu Sprjewja-Nysa bydli. To mamy wobkedźbować a hódnoćić.
Mało znate rěče podpěrać
Lucie Gramelová lubuje rěče. Čita w 25 a rěči w dwanaće rěčach. Wona wobsedźi nakładnistwo Jazykový koutek (Rěčny kućik), w kotrymž rěčne wuknjenske knihi wudawa. Popularna edicija rěka „Na kofejk“, steji němsce a čěsce k dispoziciji. Lětsa ju dalši zwjazk „Niedersorbisch zum Käffchen“ wobohaći. Kak je tole nastało, wo tym je so Lukáš Novosad z nakładnicu rozmołwjał.
Kak mamy sej ediciju předstajić?
Knihi edicije „Zum Käffchen“ abo serbsce „Na kofejk“ maja nadawk, čitarjow zabawjeć a pohonjować. Kóždy zwjazk wobsahuje sto zwučowanjow, kiž sej jenož minimalnu předznajomosć wuzwoleneje rěče žadaja. W knize su hódančka, kwisy, rěčne dopjelnjowanja abo kreatiwne nadawki, w kotrychž maja wužiwarjo rysować abo něšto wutřihać.
Potajkim njejsu to klasiske wučbnicy?
Ně, skerje su to „přećelki do tyzki abo do nachribjetnika“ po puću na dźěło abo na wulět. Hdyžkuli maš wodnjo někotre swobodne mjeńšiny, móžeš sej krótke zabawjace zwučowanje popřeć a na přikład ličbniki nawuknyć.
Po čim so rozsudźi, kotry zwjazk wuńdźe?
Kolesuje na dobro žonow
Pod hesłom „Brustlos nicht Rad(t)los“ kolesuje Antje Proft po Němskej. Přichodnu póndźelu,15. junija, wočakuja ju w Budyskim hrudźnym centrumje. Antje Proft je na prašenja Milenki Rječcyneje wotmołwiła.
Wot kotreho časa na dobro žonow, kiž maja schorjene nadra, kolesujeće?
Wot lěta 2022 jězdźu z kolesom podłu rěkow w Němskej. W juniju 2022 sym sej Łobjo a w septembrje samsneho lěta Ryn wotkryła, 2023 Dunaj, 2024 Weser a dźěl kolesowanskeje šćežki při Baltiskim morju, 2025 Ruhr a tři etapy podłu Habole. Lětsa kolesuju podłu Sprjewje.
Kotry zaměr Waše jězby maja?
W centrach za schorjenja nadrow předstajam towarstwo Amsob z. t. Skrótšenka steji za Ablatio mammae - Sebjewědome bjez nadrow. Wone so za to zasadźuje, zo so nadra žonow po mastektomiji hižo kumštnje njenatwarja, ale zo wostanu takrjec płone. Při tym wo to dźe, zo ma płone nadro po operaciji estetiski napohlad. Zdobom wujasnjuju rekonstrukciju nadra ze silikonom abo swójskej włokninu.
Što mastektomija poprawom je?
Serbsko-němskapřećelska kniha bórze na předań
Z dwurěčnej delnjoserbsko-němskej přećelskej knihu projekta „Piš, pśijaśel piś! – bilingualne knigły za pśijaśelstwa w zakładnej šuli“ bě Lizka Wimmerowa jedna z dobyćerjow idejoweho wubědźowanja Załožby za serbski lud „Rěč zwjazuje – Rěc zwězujo – Sorbisch verbindet 2025“. Hana Nukec je so z njej rozmołwjała.
Kak je ideja za přećelsku knihu nastała?
Sym sama mać dweju dźěsćow. Před lětomaj sym za swojeho syna za dwurěčnej přećelskej knihu pytała. Nažel njeeksistowaše žana němsko-delnjoserbska warianta, štož mje jara rudźeše. Jako smědźach 2024 we wobłuku delnjoserbskeho rěčneho projekta Zorja mały swójski projekt planować, mějach ideju, tajku knihu za mój tehdyši rěčny kurs wuwiwać. Tam buch na wubědźowanje idejow „Rěč zwjazuje 2025“ Załožby za serbski lud skedźbnjena. Tuž powabich so ze swojej ideju přećelskeje knihi, kotraž měri so na dźěći w zakładnošulskej starobje – wšako so runje mjez nimi tajke knihi rady wupjelnjeja.
Kak je kniha natwarjena?
Nazhonjenje a začuće trěbnej
Betina Wjeselina z Chrósćic skutkuje hižo wjele lět jako hotowarniča serbskeje drasty. Hižo ze 14 lětami započa, so ze zwoblěkanjom drasty rozestajeć. Dźensa słuša wona k nazhonitym mocam na tymle polu a přewozmje při wulkich składnosćach, kaž na přikład kołowokoło Božeho ćěła, centralnu rólu při organizaciji. Lisa-Maria Cyžec chcyše w rozmołwje wědźeć, što hotowarniču wučinja.
Što hotowarniču wučinja?
Poprawom móže kóždy družku woblec, ale to hišće žanu hotowarniču njewučinja. Hotowarniča je něchtó, kiž jenož doma swójsku dźowku njezdrasći, ale tež druhim k dispoziciji steji. Wona je takrjec kaž zjawna wosoba, kotraž swoje kmanosće jako serwis za druhich zasadźuje. Při tym njeńdźe jenož wo techniku, ale tež wo nazhonjenje a začuće za estetiku. Počasu wuwiwaš wóčko za to, što rjenje wupada a kak dyrbi wšitko sedźeć. To je proces, kotryž so wuwiwa – kaž dobre wino, kotrež hakle z časom zrawja.
Kak stanješ so z hotowarniču?
