Luther swoju nowu wučbu zasakle zakitował

pjatk, 27. januara 2017
artikl hódnoćić
(0 )
Budyska Pětrowa cyrkej je najwjetši simultany Boži dom w Němskej a Europje. Wot lěta 1524 tam prawidłownje katolske a ewangelske  kemše swjeća. Foto: SN/Maćij Bulank Budyska Pětrowa cyrkej je najwjetši simultany Boži dom w Němskej a Europje. Wot lěta 1524 tam prawidłownje katolske a ewangelske kemše swjeća. Foto: SN/Maćij Bulank

Serial Serbskich Nowin w jubilejnym lěće reformacije1. dźěl

Na historiski podawk Lutheroweje reformacije před 500 lětami spominamy lětsa w Němskej z mnohimi zarjadowanjemi, mjez nimi budźe pjatnaće ze serbskim podźělom we Łužicy. W Sakskej je so jubilejne lěto reformacije na Třoch kralow 6. januara ze swjedźenskimi kemšemi w Budyskej cyrkwi swj. Pětra zahajiło. Serbsce porěčeštaj tam superintendent Jan Malink kaž tež sakski ministerski prezident Stanisław Tilich (CDU). Wužiwanje serbšćiny na swjatočnosći měješe tež symboliski wuznam, wšako bě žadanje Martina Luthera – swjećić Bože słužby w maćeršćinje – wažnje k sylnjenju serbskeje rěče w cyrkwi a rozsudnje k wuwiću serbskeho pismowstwa přinošowało. Lětsa budźe prěni króć reformaciski swjedźeń 31. oktobra po cyłej zwjazkowej republice swjaty dźeń.

Što rěka reformacija?

Słowo reformacija woznamjenja přeměnjenje, nutřkowne wobnowjenje, polěpšenje abo pospyt, zhromadnosć z dopominanjom na swój pochad zaso wobnowić. W němčinje je z wopřijećom zwjetša měnjena reformacija Martina Luthera, wot najwšelakorišich worštow ludnosće tehdy podpěrane nabožne hibanje za wobnowjenje cyrkwje kaž tež cyrkwinskeho a towaršnostneho žiwjenja wot kónca 15. hač do srjedź 16. lětstotka.

Přičina reformacije bě tójšto njedostatkow w tehdyšej katolskej cyrkwi, kaž jewjachu so wone we wulce praktikowanym wikowanju z wotpuskom, z kotrymž móžachu so hrěšnicy z pjenjezami wot hrěchow wukupić a tak pječa swoju dušu před helu wuchować. Přećiwo tajkemu njekřesćanskemu postupowanju katolskeho klerusa spisa Wittenbergski profesor teologije a awgustinski mnich dr. Martin Luther swoje 95 tezow, kotrež je 31. oktobra 1517 wozjawnił. Z tohole podawka wuwiwaše so reformacija, hłow­nje podpěrana wot wjetšiny měšćanskeho byrgarstwa a wot někotrych krajnych monarchow Němskeje, přede­wšěm wot sakskeho kurwjercha Bjedricha Mudreho we Wittenbergu. Wona wopřiješe nimale wšitke woršty němskeho ludu. Luther zastupowaše přede­wšěm zajimy poměrneho byrgarstwa a monarchow w sewjernej a srjedźnej Němskej. Z protesta přećiwo nadběham bamža a katolskeho klerusa nasta hi­banje protestantow, kotrehož załožićel a nawoda bě Luther.

Hižo Jan Hus reformator był

Lětstotk do Luthera bě hižo čěski prědar a rektor Praskeje uniwersity Jan Hus (1371–1415) ze swojimi wučbami katolsku cyrkej reformować spytał a so zdobom za wužiwanje čěšćiny na Božich słužbach zasadźał. Na zeńdźenju najwyšich dostojnikow katolskeje cyrkwje, na koncilu 1514/1515 w Konstanzu nad Bodamskim jězorom, Jan Hus swoje wučby zakitowaše. Koncil pak zasudźi jeho jako kecarja k spalenju na šćěpowcu. 6. julija 1515 zemrě wón martrarsku smjerć (hlej tež „Čěskeho reformatora Jana Husa w Konstanzu před 600 lětami na šćěpowcu spalili“ w Předźenaku z 10. julija 2015). Jan Hus je dźensa narodny rjek Čěskeje.

Syn hórnika wótry kritikar

Martin Luther narodźi so 10. nowembra 1483 w Eislebenje swójbje hórnika Hansa Ludera. Tón bě hakle krótko do poroda druheho syna z durinskeje wsy Möhra z mandźelskej Margarethu, pochadźacej ze swójby Eisenachskeho měšćana, do Eislebena přećahnył. Wot maćerje bě sej pozdźiši reformator rěč a myslenje jednoreho ludu přiswojił. Bórze přesydli so swójba do Mansfelda, dokelž nan tam lěpje zasłužeše. Tak móžeše sej koporowy podkopk wotnajeć a sta so tak z přede­wzaćelom. Swójba so 1517 na Luther přemjenowa­. Synej Martinej zmóžnichu wyše kubłanje, a wón studowaše najprjedy prawo.

Po powěsći přińdźe student na pućowanju do jara sylneho njewjedra a prošeše swjatu Hanu wo pomoc. Přežiwi-li njewjedro wón jej slubi, zo chce so z mnichom stać. W Erfurće zastupi 1505 do mnišeho rjadu awgustinow a je w klóštrje pilnje teologiju a filozofiju studował. 1507 bu na měšnika wuswjećeny. Generalny wikar mnišeho rjadu Johann von Staupitz pósła Luthera 1508 na Wittenbergsku uniwersitu, hdźež wón jako docent studentow nišich semestrow w nabožinje a filozofiji wuwučowaše a so sam w teologiji dale wu­kmanješe. W Erfurće za­kónči 1512 swoje studije a dožiwi tam zběžk chudych měšćanow přećiwo bohatym patricijam.­ Samsne lěto promowowaše na doktora teologije a přewza jako naslědnik von Staupitza profesoru za wukładowanje Swjateho pisma, zaso w rezidencnym měsće sakskeho kurwjercha Bjedricha Mudreho. Tón wěnowaše wulku kedźbnosć hospodarskemu wuwiću swojeho kraja a wukubłanju inteligency.

We Wittenbergu zaběraše so Luther mjez druhim dokładnje z prašenjom sprawnosće, kotruž měješe křesćan w ponižnosći wot Boha přiwzać. Dokelž stej sprawnosć a hnada po Swjatym pismje jenož wot Boha, je Luther wikowanje z wotpuskom jako zakład přilubjeneho wumóženja ludźi a srědk k wobohaćenju klerusa jara wótrje kritizował.

Z wikowarjemi wotpuska so rozestajał

We Wittenbergskim susodnym měsće Jüterbogu je runje tehdy zlě wuwołany, w Pirnje rodźeny mnich Johann Tetzel, sylnje z wotpuskom wikował. Nastajnosći wón wołaše, zo „duša so do njebjes po­zběhnje, hdyž křesćan pjenjezy do kašćika ćisnje“. To, ale tež dalše njedostatki w katolskej cyrkwi Luthera jara rozhněwachu. Tak spisa wo tym 95 tezow, kotrež 31. oktobra 1517 wozjewi. Připósła je tež wučencam Wittenbergskeje uniwersity, kurwjerchej Bjedrichej Mudremu a sakskemu wójwodźe Jurjej Brodatemu w Drježdźanach. 31. oktober 1517 sta so tak z ródnym dnjom Lutheroweje reformacije, kotryž hišće dźensa w Sakskej, Saksko-Anhaltskej, Durinskej, Mecklenburgsko-Předpomorskej a Braniborskej jako reformaciski swjaty dźeń swjećimy.

Nowej wěrje so přiwobroćił

W běhu lět wuda Martin Luther dalše reformaciske spisy kaž 1518 „Sermon (rěč) wo wotpusku a hnadźe“ jako wotmołwu na 106 napřećiwnych tezow Tetzela. Dale nastachu 1519 wuznamny reformatoriski spis „Wo swobodźe jednoho křesćanskeho čłowjeka“ a „Sermon (rěč) wo dobrych skutkach“, „Na křesćanske zemjanstwo němskeho naroda wo polěpšenju křesćanskeho stawa“ a „Wo babylonskim jastwje cyrkwje“ (wšitke tři spisy 1520), z kotrymž nadběhowaše nabožinske zakłady katolskeje cyrkwje.

Wot sydom sakramentow přizna Luther jeno tři jako w bibliji mjenowane, a to křćeńcu, Bože wotkazanje a pokućenje. Žadaše sej, zo njeměli jenož duchowni, ale wšitcy wěriwi při Božim wotkazanju nimo woblatka tež z kelucha wino jako symbol kreje Jězusa dóstać. Luther złožowaše so na lětstotk do toho wuprajene žadanje Jana Husa, kotrehož spisy bě němski reformator nadrobnje studował. Symbol husitow dźě bě keluch.

Za Luthera bě Swjate pismo zakład wšeje wěry a jednanja křesćanow. Bóh bě Knjez, kotryž hnadu a lubosć wěriwym skići, maja-li so woni po jeho wěrje a słowach biblije. Dokelž njebě mjez Bohom a křesćanom žadyn druhi zwiski trěbny, njetrjebachu tež měšnikow jako posrědnikow mjez Bohom a wěriwymi za duchowne zbožo a pokojnosć. Z dotalneho porjada katolskeje cyrkwje je Luther tuž na přikład procesiony kaž tež swjato- a zbó­žnoprajenja wotstronił. Nowa wěra zbudźi bórze wótre rozestajenja z bamžom a z katolskim klerusom. Manfred Laduš

wozjewjene w: Předźenak

Galerija

dalši wobraz (1)
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND