Štundarstwo a pismowstwo

pjatk, 31. měrca 2017
artikl hódnoćić
(0 )
Swobodna bratska wosada w Miłorazu nalěto 1950  Foto:  Fotowy archiw Mathiasa Macka Swobodna bratska wosada w Miłorazu nalěto 1950 Foto: Fotowy archiw Mathiasa Macka

Wuskutki pietizma w Serbach – Serial Serbskich Nowin w jubilejnym lěće reformacije3. dźěl

Po Lutherowej reformaciji cyrkwinskeje wučby, to měnja pietisća, je trěbna reformacija duchowneho žiwjenja, cyrkwinskeho kaž tež wosobinskeho. Wot kónca 16. lětstotka wuwi so pietizm k najsylnišemu ponowjenskemu hibanju w ewangelskej cyrkwi, kiž tež w Serbach sylne slědy zawostaji. Lutherowe žadanje, zo ma so biblija do srjedźišća stajić, měješe so w žiwjenju kóždeho jednotliwca zwoprawdźić, tak pietisća. To polěkowaše wěstemu indiwidualizmej, ćim bóle, dokelž sej pobožni bibliske wobsahi hustohdy jara emocionalnje přiswojichu: ronjachu sylzy z dźakownosće za wumóženje, chwalachu Boha po dołhosći ležo, modlachu so k njemu na kolenach.

Rozestajenja z duchownymi

Druhe přiznamjo pietizma je, zo bě lajske hibanje. Wažne běchu zbudźenym zetkanja z ludźimi samsneje zmyslenosće, husto zwonka starych zwučenych cyrkwinskich a kemšacych strukturow. Za tele zetkanja zadomi so w ewangelskich Serbach wuraz štundarstwo. Tam so pobožni mjez sobu, kaž prajachu, duchownje natwarjachu a zbudźachu: spěwachu a modlachu so zhromadnje, čitachu ze Swjateho pisma a nabožnych knihow a diskutowachu wo čitanym. Tele „štundarstwo“ wjedźeše wězo k wšelkim rozestajenjam, wosebje z duchownymi, hdyž mějachu jich štundarjo za liwkich a njekřesćanskich. Tola tež w swójbach a wjesnej zhromadnosći nastachu wšelake konflikty. Štundarjo so swojeje rigorozneje moralki dla hustohdy wot wjesneje zhromadnosće zdalowachu – na přikład, hdyž hižo alkohol njepijachu abo so na „njepócćiwych“ přazach a rejach njewobdźělichu.

Wot něhdźe 1720 hač daloko do 20. lětstotka sej pobožno-pietistiski duch přeco zaso znowa přiwisnikow w Serbach zdobywaše. Spočatnje bě hibanje sylnje wot Ochranowa wobwliwowane, hdźež jara na wusku zwjazanosć z krajnej cyrkwju dźiwachu. W 19. lětstotku přiwobroći so njesnadny dźěl pobožnych wosebje z narańšich kónčin Łužicy lutherskim kruham. Wěriwi wokoło Jana Kiliana wopušćichu najprjedy ewangelsku krajnu cyrkej a po tym tež serbsku domiznu. Pobožny duch w Serbach pak dale pěstowachu, štož wjedźeše tež w 20. lětstotku hišće k nowym budźenjam, mjez druhim w Slepjanskej wosadźe.

Mnóstwo kěrlušow so zadomiło

Sćěhi tohole wuwića za serbske kulturne a literarne stawizny njemóžemy wysoko dosć hódnoćić. Hustohdy wot němskeho zemjanstwa spěchowane dóstawaše so nabožna serbskorěčna literatura do nimale kóždeho serbskeho domu. A tam ju – wosebje w štundarskich kruhach – intensiwnje čitachu. Hač do spočatka 18. lětstotka přewažnje ertna serbska kultura poča so na te wašnje wotnutřka přeměnjeć na kulturu pisma.

Zakład ertneje kultury je přitomnosć, wužiwanje pisma pak překroči hranicy časa a ruma. Kultura pisma ma wjetši pomjatk a skići njeskónčnje wjele nowych temow a horicontow. Pod wliwom pisma so kóžda kultura pluralizuje. Tole móžemy tež w Serbach wobkedźbować. Njeběchu nětkle jenož katolscy a ewangelscy Serbja, ale ewangelske Serbstwo bě we sebi do wšelakich směrow dźělene a rozhałžkowane. A kóžda z tychle skupin propagowaše wězo swójsku literaturu. Tale konkurenca přisporješe wuwiće serbskeho knihićišća.

Podobnje kaž Lutherowa reformacija bě tež pietizm spěwawe hibanje. Mnóstwo nowych kěrlušow je so w Serbach zadomiło. Jedna z najwoblubowanišich štučkow we 18. lětstotku bě wobspěwanje Jezusoweje bočneje rany, do kotrejež sej wěriwa duša wućekny. Tale štučka so meditatiwnje přeco zaso wospjetowaše. Dźensa cuze rěčne wobroty zbližeja nam emocionalnu pobožnosć časa.

Wboku ranka! Wboku ranka!

Wboku ranka, moja sy.

Ty najlubša wboku ranka!

Wtebi sym wukowany.

Ach ty wboku ranka!

Kiž me do so zanka,

Měsćičko wšak najlubše

Mi tu je.

Ranka! Tu maš cyle mje.

Pod zaćišćom tajkich a podobnych kěrlušow njezadźiwa, zo započachu zbudźeni Serbja sami pěsnić-kěrlušerić. Jich štučki dowoleja nam dohlad do duše nabožneho hibanja, wšako jewja so tam temy a motiwy, kotrež běchu štundarjam wosebje wažne. Tak bě Jan Bohuwěr Dalwica-Dólba wokoło lěta 1830 zbasnił:

Jezu wšehowědomy, hlaj, kak sym ja

hubjeny,

lěni, liwki, njeswěrny, k dobremu wšón

njekmany.

Moja cyła wutroba, ta je połna skaže-

nja,

wšelka róznosć we mni je,

kiž so wšě­dnje začuje.

Tola pobožni so jeno wo swójsku dušu njestarachu. Dźěše jim wo to, druhich za Chrystusa­ zdobyć. Tak pěsnješe Jan Bohuwěr Dalwica-Dólba:

Štó chce so z nami na puć dać, a sobu

k njebju wandrować?

Nas hišće jara mało je, duž štóž ma

lóšt, njech sobu dźe.

Ach kak bychmy my byli wjeseli,

hdy bychu cyłe stadła sobu šli.

Haj wjetše stadło sobu dźe, ha wjetše je

to wjesele.

Ow, zo da bychu wšitcy šli, dokelž su

wšitcy prošeni,

na tamny wěčny, krasny zbóžny kwas.

Ach pójće, pójće won, je wulki čas.

Na kěrlušach Jana Dalwicy-Chortničana, ale tež w nabožnych traktatach Hanza Njepile abo w basnjenju Mata Kosyka spóznawamy, kak produktiwny pobožny duch bě. Ze wšědneje zaběry ze Słowom Božim wurosće zaběra ze Słowom serbskim, Serbja počachu pisać. Hižo Ota Wićaz bě zwěsćił, zo z kruha pobožnych Serbow prěni ludowi basnicy pochadźachu. Emocionalno-indiwidualna pobožnosć wabješe so sam słowa jimać, kěrlušerić, basnić, swójske mystisko-filozofiske nabožne mysle napisać.

Fenomen wobstatk stawiznow

Tola pietizm njeje jeno w serbskich literarnych stawiznach slědy zawostajił. Tež hladajo na powšitkowne kulturnosta­wizniske wuwiće zetkamy so z jeho slědami: Hač wuwiće serbskeho šulstwa abo rozwój serbskeho knihićišća we 18. lěstotku, započatki serbskeho nowinarstwa, załoženje serbskich ewangelskich towarstwow, wupućowanje Serbow abo wotwobaranje noweho prawopisa w 19. lětstotku přez štundarjow-mukarjow – serbske stawizny njedadźa so bjez zrozumjenja za fenomen „pietizm“ pisać.

W 19. lětstotku hrajachu pobožni dwojaku rólu: Na jednej stronje tworjachu nabožnje a narodnje wědome kruhi ewangelskich Serbow wažnu bazu za narodne hibanje. Z kruhow pobožnych Serbow wurosćechu serbscy wótčincojo, kaž Handrij Lubjenski abo Jan Bjedrich Tešnaŕ w Delnjej Łužicy. Nabožne budźenje we 18. lětstotku bě wažny zakład narodneho budźenja w 19. lětstotku. Na druhej stronje pak so njesnadny dźěl pobožnych wot wšeho narodneho budźenja wotwobroći: Za nich steješe Słowo Bože nad słowom w serbšćinje.

Intensiwnje serbsce čitali

Zjimajo hodźi so rjec: Pietizm přinjese „štundarstwo“ a pismowstwo do Serbow. W pobožnych kruhach a kružkach so intensiwnje serbsce čitaše, štož wjedźeše w dalšim kroku k tomu, zo započachu pobožni sami teksty nabožneho a/abo narodneho razu pisać. Spočatnje nutřkownoewangelske wobnowjace hibanje njewosta bjez wliwa na cyłe Serbstwo, wšako spěchowaše so tu serbska alfabe­tizacija ludnosće. Do ertneje serbskeje kultury zadomješe so dźeń a wjace elementow spisowneje kultury. Ewangelske serbstwo pak dźěleše so do wšelakich skupin. Kóžda z nich haješe swojoraznu pobožnosć: někotři jara indiwiduelno-emocionalnu, druzy pak chutnišu. Někotři běchu krući biblijerjo, druzy zas skerje mystikarjo, wšelacy běchu jara wusko z krajnej cyrkwju zwjazani, druzy pak ju raznje wotpokazachu. Někotři ličachu z hrožacym kóncom swěta, druzy zaso zasadźachu so w misionskich abo kubłanskich towarstwach.

Lubina Malinkowa

wozjewjene w: Předźenak

Galerija

dalši wobraz (1)
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND