Wo zhubjenym pomniku w Radworju

pjatk, 10. meje 2019
artikl hódnoćić
(0 )
Wjacore swójby zhubichu hnydom dweju synow w swětowej wójnje, tak tež Bjaršecy  z Radworja. Syn Jakub zemrě na sćěhi zranjenja, jeho bratr Jurij padny jenož  někotre dny pozdźišo. Reprodukciji: Julian Nyča Wjacore swójby zhubichu hnydom dweju synow w swětowej wójnje, tak tež Bjaršecy z Radworja. Syn Jakub zemrě na sćěhi zranjenja, jeho bratr Jurij padny jenož někotre dny pozdźišo. Reprodukciji: Julian Nyča

Před 100 lětami skónči so Prěnja swětowa wójna. W němskich wójskach – přede­wšěm w sakskim a pruskim – wojowachu tež tysacy Serbow na bitwišćach na zapadźe a wuchodźe Europy. Jeničce katolski serbski kraj je w surowym boju wulkomocow wjacore sta swojich synow zhubił. Hižo za čas wójny abo krótko po jeje kóncu rozsudźi so tuž tež wjele łužiskich gmejnow a wosadow, stajić swojim padnjenym pomniki, zo njebychu so jich mjena zhubili.

Jedyn z prěnich wojerskich pomnikow w Budyskim kraju a scyła prěni ryzy serbsce popisany postajichu nalěto 1919 na Radworskim kěrchowje při Křižnej cyrkwi. Wopomnjenski kamjeń sam, kiž njeje bohužel zachowany, běchu Radworčenjo hižo w zymje 1916/1917 zhotowić dali, jako wójna hišće howrješe. Kaž Ra­dworski dopisowar w awgusće 1919 w Serbskich Nowinach rozprawješe, mějachu so nastupajo wuhotowanje po namjeće towarstwa „Domizny škit“ (Heimatschutz) z Drježdźan, kotrež bě naćiski wojerskich pomnikow zdźěłało a je po wšěm kraju rozšěrjało.

Wotpowědnje starachu so w druhich němskich krajach kaž tež w Rakusko-Wuherskej statne zarjady wo to, zo bychu wojakam (po tehdyšim słodźe) přihódne pomniki stajili. Jeničke připodobnjenje na lokalne poměry běše křesćanski křiž, kotryž dachu katolscy Serbja, porno naćiskej, z kamjenja wudypać. Nalěto 1917 přihotowachu Radworčenjo předwidźane městno pod lipu při kěrchowskej muri ze šmrěkami a jědlemi. Mjena pak te­hdy hišće napisać njemóžachu, dokelž njebě jasne, kak dołho wójna hišće traje a kelko synow wsy sej žada.

Bórze po kóncu wójny buchu dźěła dokónčene a pomnik w juniju 1919 posta­jeny. Kamjeń běštaj kublerjej Měrćink z Chelna a Cyž ze Stróžišća wot rězbarja Pječki z Budyšina darmo přiwjezłoj. Wobaj běštaj synow we wójnje zhubiłoj. Tajke darmotne transportne słužby přez wosadnych běchu tež w druhich gmejnach z wašnjom. W tamnych padach wobdźělichu so zawostajeni z ležownosću za pomnik abo darichu wotpowědny kamjeń.

Na lěwym a prawym boku z třoch dźělow wobstejaceho Radworskeho pomnika ze šleskeho pěskowca běchu mjena a ródne wsy cyłkownje 48 pa­dnjenych, zhubjenych a w lacareće zemrětych wojakow z Radworskeje wosady zadypane, rjadowane po smjertnym dnju. Pozdźišo dodachu hišće wosom dalšich mjenow tych, kotřiž su w domiznje na sćěhi wójny zemrěli. Ličba padłych bě přirunujo z druhimi – tež serbskimi – wosadami chětro wulka. Jeničce z wosadneje wsy sameje z jeje 650 wobydlerjemi bě 15 muži žiwjenje přisadźiło, potajkim nimale pjeć procentow muskeho wobydlerstwa.

Srjedźny a najwyši dźěl pomnika bě tři metry wysoki obelisk z wudypanym swjatym křižom horjeka a železnym křižom jako wojerskim znamjenjom deleka. Na wjeršku obeliska sedźeše stary sakski wojerski nahłownik. Tón měješe na wjetšinu Radworskich wojakow dopominać, kiž w sakskich regimentach słužachu; mjeztym zo symbolizowaše železny křiž tych, kotřiž běchu pod pruskej chorhoju do wójny ćahnyli.

Pod železnym křižom stejachu w złotym pismje a serbskej rěči sada „Jich mjena ženje njezabudźemy“ a lětoličbje 1914–18. Kaž nimale wšudźe na serbsko-katolskich wjeskach njebě napis patriotiskeho abo samo nacionalistiskeho razu, ale zdźeržliwy wuraz žarowanja. Hinak wupadaše w mnohich wokolnych gmejnach, hdźež spožčichu smjerći wjesnjanow přez napis při pomniku pozdatny zmysł – za wótčinu, za česć, za domiznu. Wosebje při pomnikach na ewangelskich wsach bu wopor žiwjenja husto tež do bibliskeho konteksta stajeny, na přikład přez wužiwanje hrónčka „Budź swěrny hač do smjerće ...“. Woboje njebě w katolskich Serbach z wašnjom. Na serbskosć swojeho pomnika běchu Radworčenjo hižo w lěće postajenja wosebje hordźi. Wědome jim tež bě, zo jednaše so wo scyła prěni wojerski pomnik we Łužicy z ryzy serbskimi napisami. Dalše serbske pomniki slědowachu w Njebjelčicach, Miłoćicach, Jaworje, Šunowje, Wotrowje, Kukowje a Worklecach. Byrnjež hižo swójski měła, zasadźowaše so Radworska wosada tež za zhromadny wojerski pomnik wšěch katolskich Serbow w Róžeńće, wo kotrymž drje w lěće 1919 diskutowachu, kiž pak naposledk ženje postajeny njebu.

Porno nimale wšěm druhim gmejnam a wosadam njewotměchu Radworčenjo žane swjatočne poswjećenje swojeho pomnika. Wosadni zetkachu so drje w farskej cyrkwi na wopomnjensku Božu mšu za padnjenych wosadnych a po­dachu so po tym tež k pomnikej. Tam pak njeběchu narěče, połoženje wěncow abo samo wutřěle saluta předwidźane, kaž to z druhich gmejnow znajemy. Po nowinskej rozprawje z lěta 1919 sta so to wotpohladnje, dokelž so „při tym husto wšelake njepřisłušnosće stawaja“. Měnjene běchu najskerje wustupy wojerskich towarstwow a militaristiske narěče w nacionalnym duchu, kajkež sej Radworska wosada ze swojim fararjom, horliwym Serbom Jakubom­ Nowakom-Horjanskim, wočiwidnje njepřeješe.

Prěni Radworčan, kiž je w swětowej wójnje zahinył, bě Jan Lorenc, naposledk w Drježdźanach bydlacy. Wón padny hižo w prěnim wójnskim měsacu 27. awgusta 1914. Posledni bě Jakub Schäfer ze Zdźěrje, kiž so 31. oktobra 1918, jenož tydźeń do přiměra, w Flandernskej zhubi. Jan Fórman z Lutobča zemrě 30. apryla 1919 w francoskej wójnskej jatbje a bu runje tak na pomniku zwěčnjeny. Dale běštaj mjez padnjenymi kandidat duchownstwa Jakub Cyž ze Stróžišća (padny 1915 pola Wilny w Litawskej) kaž tež wučer a sobuzałožer Domowiny Franc Kral, kiž je kaž nimale wšitcy Radworscy padnjeni na zapadnej fronće žiwjenje přisadźił.

Štyrjo wojacy – Pawoł Čórlich a Jurij Bělk z Boranec, Mikławš Kliman z Bronja a Mikławš Budar z Wulkeje Dubrawy – padnychu w bitwach wo wuwołane belgiske město Ypern, kotrež ležeše přez cyłu wójnu bjezposrědnje při fronće a bu swětoznate, dokelž nałožichu tam Němcy prěni raz chlorowy a žonopowy płun jako bróń. Město same bu w běhu štyrilětneje wójny nimale dospołnje zničene. W krawnych bitwach nad rěku Somme zahiny pjeć wosadnych: Běchu to Jakub Wićaz z Brěmjenja, Jurij a Bernard Štraws ze Zdźěrje, Pawoł Dinter z Klukša a Jan Rěčk z Łupoje. Tak kaž Štrawsec zhubi tež dalša Zdźěrjanska swójba hnydom dweju synow, a to Jana a Jakuba Chilanec. Wonaj padnyštaj wobaj nazymu 1914 pola kubła La Bovelle njedaloko francoskeho Reimsa. Bjaršecy z Radworja zhubichu synow Jakuba a Jurja, kotrajž padnyštaj w septembrje 1914, něhdźe 20 kilometrow wot so zdalenej w Francoskej a buštaj tam tež pochowanaj. Dalši, tu hišće njenaspomnjeni padnjeni běchu Michał Brankačk, Mikławš Ryćerja, Jurij Rěčk, Jurij Cyž, Mikławš Brycka, Jan Rěčka, Jakub Šołta, Mikławš Šuster, Pawoł Šenk, Michał Polan, Gustaw Herman, Michał Bětka a Jurij Roztok z Radworja, Pawoł Bacher z Kamjeneje, Jakub Libš z Bronja, Jakub Pjetaš a Jakub Wićaz z Boranec, Pawoł Hołbik ze Zdźěrje, Jurij Wićaz, Jakub Wjerab, Jakub Hančik a Mikławš Helgest z Brěmjenja, Jan Krawc z Měrkowa, Handrij Šołta z Lutobča, Jurij Kilian z Chrósta a Jurij Drimel z Chasowa. W lacaretach na fronće abo w Němskej zahinychu Jakub Měrćink z Chelna, Jurij Měto z Bronja, Mikławš Rěčk a Jurij Běrk z Radworja a Jurij Donat z Kamjeneje. Nimo tutych cyłkownje 56 zemrětych bu 113 Radworčanow we wójnje zranjenych.

W 1980tych lětach bě pěskowcowy pomnik w tak hubjenym stawje a njeje so ani wjace wobnowić hodźał, tak zo so wosada rozsudźi jón z wěstotnych přičin wotstronić. Tak zhubi so najstarši ryzy serbski wojerski pomnik cyłeje Łužicy. Město njeho stajichu při kěrchowskej muri prosty drjewjany křiž z namołwu „Modlmy so za padnjenych“, kotryž wopomina Radworske wopory swětoweju wójnow, 56 padłych z Prěnjeje a 95 z Druheje swětoweje wójny. Julian Nyča

wozjewjene w: Předźenak

Galerija

dalši wobraz (1) W „Krajanu“ 1920 je Radworska wosada hordźe swój pomnik předstajiła, wosebje wuzběhujo, zo jedna so wo scyła prěni z ryzy serbskimi napisami.
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND