Štyri króć štyri centimetry
Z časa, zo w Drježdźanach studuju, bóle na to dźiwam, što so na sćěnach, sćežorach a tafličkach stawa. Mjez grafitijom a muralemi su to husto najmjeńše wěcy, kotrež tam wisaja: stikery.
Tak mjenowany „bombing ze stickerami“ – wjele małych nalěpkow, kotrež ludźo jedyn na druhi lěpja a so z pisanym mozaikom stanu – skutkuje za někotrych kaž šmjatańca. Druzy w nich widźa ćichu pokazku na to, zo su tu byli. Někotři zwuraznjeja z tym swójske měnjenja, druzy humor, dalši prosće swoje mjeno abo symbol, kotryž jim něšto woznamjenja. Někotři wužiwaja nalěpki samo jako swój dźenik. Bjeru sej stikery sobu na jězby, lěpja je něhdźe w druhich městach abo krajach na sćěnu a zwostajeja tak małe slědy swojich pućow. Tak njenastanu w zjawnym rumje jenož wobrazy, ale tež stawiznički ludźi, kotřiž so ženje njezetkawaja a tola samsny rum dźěla.
Koncept bjez wužitka
Zwažu sej rjec, zo koncept zwjazkoweje wobory, młodych muži a tež žony za słužbu do wobory wabić, fungować njebudźe. Wšako jedna so wo dobrowólny rozsud narěčanych. Tuchwilu dóstawaja młodźi mužojo a žony, kotřiž su w lěće 2008 rodźeni, list, kotryž wo šansach informuje, kotrež we woborje maja. Přicpěwam tutomu projektej tři lěta, doniž njezwrěšći. Što, hdyž so dobrowólni njenamakaja? Změni so projekt z dobrowólnosće potom na winowatosć? Prašam so: Čehodla so telko młodych muži słužbje we woborje wuhiba? Hdyž sej dnjowy program wobory wobhladaš, je to jeničke negatiwne na wšěm, zo maja wojacy zahe a druhdy tež nahle stawać abo zo maja pruwowanje w ekstremnych wuměnjenjach złožić. Ale: Za tute „nječłowjeske“ wužadanja dóstawaja porjadny zóld, dźensa prajimy mzdu a to samo wjetšu, hač sej ju wučer w prěnim lěće dźěła domoj nosy. Snano dobrowólnikam tak derje płaća, dokelž dyrbja w padźe wójny Němsku a z tym nas wšitkich zakitować.
Wuchod dale njeposłušny
Němska budźe bórze zaso do dweju krajow dźělena. Tule zwažliwu tezu sym njedawno z erta ameriskeho komentatora Scotta Rittera słyšał. Wón je sej wěsty, zo leži hłowna přičina toho we wobchadźenju zapada z ludźimi na wuchodźe po přewróće 1989. Brutalnje běchu wšo rozbili, štož měješe z NDR činić. Runje tak njesmilnje su ludźom na wuchodźe nowy system zapada nanuzowali. Po tym zo zdawaše so kraj prěnje lěta po zjednoćenju najebać wulke problemy na prawym puću, wotbłyšćuje so 35 lět po přewróće wostrózbjaca wěrnosć: Němska je do zapada a wuchoda dźělena a ludźo tole runje tak začuwaja. Najnowše woprašowanja wobkrućeja, zo smy dźensa mentalnje zaso bóle rozdźělni hač hdy prjedy.
Starym a nowym přiwěrkam wěrić
Sće tež Wy w zašłych dnjach abo nocach za ćichim kurili? Snadź su so swójbni dźiwali, zo po cyłym domje za zelemi wonja. Štó wě – snano sće to samo wjackróć zwěsćili a za přičinami pytali. Nic naposledk sće traš swoju partnerku, mać abo wowku – haj wšak, husćišo hač mužojo so žony tajkim nałožkam wěnuja – při tym wobkedźbowali, zo je w pónojčce měła sušene łopješka želbije, jałorca abo tež woruch, kiž so tam měrnje dymješe. Kur je wona z ruku wjechlujo do wšěch štyrjoch kutow kóždeho ruma słała. Snano pak sće tež bělizny cyble ze selu prěni dźeń mystiskich dwanaće hodownych nocow na woknowu polcu połožili a sej dwanaće dnjow pozdźišo wobhladali, kelko włóžnoty w nich je. Jeli tomu wěriće wšak móžeće swójbnym, přećelam chiba tež susodam wěšćić, hač so w přichadźacych jědnaće měsacach dosć spadkow nańdźe. Nó a zabyć njeměli, zo sće zwěsćili, zo je wot patoržicy kóždy dźeń wo dołhosć kokošaceje kročałki dlěši – po Třoch kralach, 6. januara, pak hižo wo dołhosć powrjestła. Mjeztym pak je potajnych dwanaće nocow a dnjow nimo.
Cowboywe Venezueli
Reakcije Europy na amerisku interwenciju we Venezueli pokazuja, kak mało woblubowany cowboy Donald Trump je. Pisa so, zo bě nadpad bjez mandata Zjednoćenych narodow móžny a zo je mjezynarodne prawo a amerisku wustawu zranił. Fakty su komplikowaniše: Sprěnja zakročenje we Venezueli ameriskemu prawu wotpowěduje, dokelž zakoń wo wojerskich kompetencach z lěta 1973 praji, zo smě prezident wojerske zasahnjenje bjez přihłosowanja kongresa přikazać, jeli akcija dlěje hač 60 dnjow njetraje. Zdruha su USA w hodowniku 1989 pod wjednistwom prezidenta Busha na samsne wašnje a ze samsnych přičinow inwaziju do Panamy dopušćili a diktatora Manuela Noriega zajeli. Tehdom mějachmy hinaše starosće, tuž so lědma na to dopominamy.
Měrne žiwjenje w njeměrnym swěće
Swětowa politika je nas minjene lěta jara zaběrała; a kaž wšitcy wěmy, je wona z Ruskej wožiwiła. Ruska njeje wahała, lětdźesatki płaćace prawidła wobeńć a je ze swojej inwaziju do susodneho kraja wójnu kaž w 19. lětstotku započała. Mjeztym su so nowemu politiskemu hibanju tež China a Indiska, lětsa tohorunja Južna Amerika, Japanska a USA a dźakowano jich nowemu agresiwnemu knježerstwu skónčnje tež europske kraje přizamknyli.
Něšto so měnja a kaž wupada, je so druha połojca 20. lětstotka lětsa definitiwnje zakónčiła. Zhladowanje na tole wšo je runje tak znjeměrnjowace kaž rozbudźace, dokelž je wšo druhe hač wostudłe. Tak tworja so nowe koalicije a nichtó njewě, hač so wšě runočasne bjezmjezne diplomatiske aktiwity z měrom abo z nowymi wójnami zakónča. Abo z jednej wulkej, zaso swětowej.
Swjedźeń darow, kotrež njetrjebaš
Hody – to ničo za nas njeje, praju jako jedyn ze židowskich ćěkancow, kotřiž smy tehdom ze Sowjetskeho zwjazka ćeknyli. Wěčnje dołho njejsym rozumił, što zmysł tutoho swjedźenja je. Ze swójbu hromadźe sydać a tučne ptaki jěsć? To my tež bjez rumpodicha činimy, poprawom cyłe lěto.
Wokomiki měra sej popřeć
Adwent so nam kóžde lěto jako měrny čas připowědźa. Ale štó z čitarjow woprawdźe tak začuwa? Wězo december tež w redakciji Serbskich Nowin měrny njeje, wšako přihotujemy nimo aktualnych wudaćow hišće wosebitu hodownu přiłohu a silwesterski Předźeznak. Wěm, zo maja tež druzy přistajeni w nachilacym so lěće ruce połnej dźěła. Hektika a stres wšědny dźeń postajatej. Hač do kónca lěta dyrbimy terminy dodźeržeć, projekty zakónčić, financy zrjadować a rozprawy napisać. Runočasnje pak w adwenće začuwam, zo mi čas ćěka, mjeztym zo je lisćina nadawkow, kotrež mam do kónca lěta spjelnić, dale a dlěša. Chwile za wotpočink njeje.
Budź załožer, nic kopist mustrow!
Na swojim poslednim terminje pola fachoweho lěkarja sej myslach: Radšo bych medicinski chatbot konsultował, wšako je kumštna inteligenca (KI) na to programowana, wid rozmołwneho partnera do wotmołwow zapřijeć – a nic jenož swójske mustry dele plapotać. Naši studowacy kolegojo rozprawjachu njedawno na adwentnym wulěće redakcije, kak so profesorojo boja, zo za zdźěłanymi tekstami studentow skerje KI tči dyžli čłowjek, kotryž je dokument podpisał. W kolebce industrializacije ležeše nowa kmanosć ludźi, z mustrow chětř masy wudźěłkow – hač awta abo brikety – nadźěłać. A bórze narunaja ličaki, kotrež w běhu sekundy wšě mustry swěta spóznawaja, hišće wysoce dotěrowanych profesorow a prawiznikow – ludźo, kotřiž su z pomocu KI procesy na sudnistwje dobyli, su pioněrojo emancipacije wot pozdatneje „elity“, kotraž tola jenož mustry produkuje.
Diskutujće wo tym!
Sće prěni tydźeń adwenta derje přetrali? Sće sej raz hodźinku měra popřeli, dobru knihu čitali abo punš z najlubšimi wupili? Ně? – Ja tež nic.
