Mjez bladami zajeći
„Sy hižo słyšała, zo …?“ – Blady, kleski, hódnoćenja. Štó to njeznaje? Runje w našim wjesnym regionje mi přeco zaso napadnje, kak spěšnje so wo druhich sudźi. Wšojedne, hač je něchtó něšto dobre docpěł abo zmylk sčinił – wšo so komentuje, hódnoći, zarjaduje. Husto bjez toho zo je cyła stawizna znata. Tute zadźerženje so na mnohich městnach normalizuje a so lědma do prašenja staja. Potom so će prašeja: Čehodla chceš jako młodostna Łužicu wopušćić? Snano leži dźěl wotmołwy runje tu: we wuskosći někotreježkuli mysle a w začuću, zo so stajnje wšo wobkedźbuje a posudźuje. Negatiwne stejišća – hač potrjechja seksualitu, wěru abo stil drasty – njetworja pozitiwnu klimu a z tym tež žane městno, na kotrymž chcu so swobodnje wuwiwać. Nochcu prajić, zo kóždy tajki je. To by tym napřećo njefairne było, kotřiž tolerantnišo mysla a jednaja. Štóž so narěčany čuje, smě to rady sam za sebje pruwować.
Nichtó sam wěrnosć nima
„Myslu, potajkim sym“ – w tutej krótkej sadźe pućrubarja rozswětlerstwa Renéja Descartesa ze 17. lětstotka tči jadro našeho okcidentalneho indiwidualizma. Štož je pola nas za wšěch samozrozumliwe, njewotwisnje wot politiskeho swětonahlada a wšojedne hač do Boha wěrja abo nic, móže ludźom w druhich kulturach a kónčinach swěta dospołnje cuze być.
Rodźeny Choćebužan Roberto Simanowski, kulturny wědomostnik, kiž so z filozofiskeho wida z medijemi zaběra, je na to w knize wo kumštnej inteligency (KI) skedźbnił. US-ameriscy poskićowarjo „rěčnych mašinow“, z kotrymiž ludźo mjeztym po cyłym swěće za wotmołwami na prašenja wšědneho dnja pytaja, bědźa so přiběrajcy z pobrachowacej akceptancu w Africe a Aziji. Wšako njeje KI jenož z hoberskim mnóstwom datow wuhotowana, ale tež z hódnotami programowana. A tute su rozdźělne. Simanowski zwěsća, zo knježi nic jenož w afriskich towaršnosćach město „myslu, potajkim sym“ skerje zasada „dokelž my smy, sym ja.“ Čłowjek njewurostuje ze sebje samoho, ale ze zhromadnosće.
Naslědnika namakać njeje samozrozumliwe
Hač do lěta 2030 steji w Sakskej kóžde lěto něhdźe 1 500 priwatnych předewzaćelow před nadawkom, za swoju firmu naslědnika namakać. Demografiskeho wuwića dla pak je to dźeń a ćešo. Jenož dźěl předewzaćelow ma zbožo, zo dźěćo w swójbje firmu přewozmje. Tuž hrozy strach, zo so w blišim přichodźe kopica předewzaćow zhubi.
Srjedu rozprawjachmy w Serbskich Nowinach wo rjanym přikładźe, kak je so w Njeswačanskej fyzioterapiji Angeliki Domašcyneje poradźiło, naslědnicu namakać. Tam drje so praksa njeje w swójbje dale dała. Za to pak stej trochu zboža a připad dopomhałoj, zo je Marija Škodźina z Wotrowa, kotraž chcyše so dawno hižo zesamostatnić, wo móžnosći zhoniła, praksu přewzać. Hdyž na kóncu wobě stronje profitujetej je takrjec wšo w porjadku. Wjelelětna mějićelka so wjeseli, zo praksa dale wobsteji a naslědnica ma šansu, swójske plany zwoprawdźić.
Póstniske poselstwa
Božemje helaw! Póstniski čas je nimo. Přiznawam, zo słušam do kruha tych ludźi, kotřiž skerje ze zadźiwanjom a wěstym njezrozumjenjom na lětne karnewalistiske hejsowanje předrasćenych ludźi po měšćanskich dróhach w njepřijomnym zymskim wjedrje zhladuja. Lětsa pak je so moja perspektiwa na tutón podawk ritualizowaneje wjesołeje mysle změniła.
Wjeselo posměwka
Druhdy so prašam, što by sej swjaty Walentin poprawom myslił, hdy by widźał, što je naša konsumowa towaršnosć z jeho wopomnjenskeho dnja sčiniła. Njemysliće sej prošu, zo chcu was nětko z teologiskim wukładowanjom wobćežować. Tole rady tym přewostajam, kotřiž wědźa wo tym něšto kwalifikowaneho rjec. Wulku kritiku kapitalizma a bjezkónčneho konsuma wam tohorunja zalutuju. Tym, kotrychž tole zajimuje, poručam Karla Marxa, ale radšo nic nětko, hdyž su dny tak a znak hižo ćežke, wšako njejsmy słónco po mojim začuću hižo wjacore lěta wjac wuhladali. A tola: Dźeń swjateho Walentina je fenomen.
Hdźe su wostali naše swjedźenje?
„Vanessa, njechodźiš da dźensa scyła na žane reje?“ Prašenje mojeje wowki sobotu wječor pokazuje jasnje na změnu minjenych lět. Serbske reje a wjesne swjedźenje, kotrež běchu něhdy samozrozumliwe, bywaja dźeń a rědše. A nadobo dyrbiš rozkłasć, što je so počasu wšitko změniło.
Hustodosć rěka, młodźina nima zajim za tradicije. Tola tute pozdatne wujasnjenje njetrjechi. Mnozy młodostni su wotewrjeni za serbsku kulturu, přeja sej pak načasne koncepty, lěpše wabjenje a zarjadowanja, kotrež jich žiwjensku realitu wotbłyšćuja. Tradicije móža jenož dale žiwe być, jeli so dale wuwiwaja. Zamołwitosć za to njeleži jeničce pola młodźiny, ale w cyłym zhromadźenstwje.
Štyri króć štyri centimetry
Z časa, zo w Drježdźanach studuju, bóle na to dźiwam, što so na sćěnach, sćežorach a tafličkach stawa. Mjez grafitijom a muralemi su to husto najmjeńše wěcy, kotrež tam wisaja: stikery.
Tak mjenowany „bombing ze stickerami“ – wjele małych nalěpkow, kotrež ludźo jedyn na druhi lěpja a so z pisanym mozaikom stanu – skutkuje za někotrych kaž šmjatańca. Druzy w nich widźa ćichu pokazku na to, zo su tu byli. Někotři zwuraznjeja z tym swójske měnjenja, druzy humor, dalši prosće swoje mjeno abo symbol, kotryž jim něšto woznamjenja. Někotři wužiwaja nalěpki samo jako swój dźenik. Bjeru sej stikery sobu na jězby, lěpja je něhdźe w druhich městach abo krajach na sćěnu a zwostajeja tak małe slědy swojich pućow. Tak njenastanu w zjawnym rumje jenož wobrazy, ale tež stawiznički ludźi, kotřiž so ženje njezetkawaja a tola samsny rum dźěla.
Koncept bjez wužitka
Zwažu sej rjec, zo koncept zwjazkoweje wobory, młodych muži a tež žony za słužbu do wobory wabić, fungować njebudźe. Wšako jedna so wo dobrowólny rozsud narěčanych. Tuchwilu dóstawaja młodźi mužojo a žony, kotřiž su w lěće 2008 rodźeni, list, kotryž wo šansach informuje, kotrež we woborje maja. Přicpěwam tutomu projektej tři lěta, doniž njezwrěšći. Što, hdyž so dobrowólni njenamakaja? Změni so projekt z dobrowólnosće potom na winowatosć? Prašam so: Čehodla so telko młodych muži słužbje we woborje wuhiba? Hdyž sej dnjowy program wobory wobhladaš, je to jeničke negatiwne na wšěm, zo maja wojacy zahe a druhdy tež nahle stawać abo zo maja pruwowanje w ekstremnych wuměnjenjach złožić. Ale: Za tute „nječłowjeske“ wužadanja dóstawaja porjadny zóld, dźensa prajimy mzdu a to samo wjetšu, hač sej ju wučer w prěnim lěće dźěła domoj nosy. Snano dobrowólnikam tak derje płaća, dokelž dyrbja w padźe wójny Němsku a z tym nas wšitkich zakitować.
Wuchod dale njeposłušny
Němska budźe bórze zaso do dweju krajow dźělena. Tule zwažliwu tezu sym njedawno z erta ameriskeho komentatora Scotta Rittera słyšał. Wón je sej wěsty, zo leži hłowna přičina toho we wobchadźenju zapada z ludźimi na wuchodźe po přewróće 1989. Brutalnje běchu wšo rozbili, štož měješe z NDR činić. Runje tak njesmilnje su ludźom na wuchodźe nowy system zapada nanuzowali. Po tym zo zdawaše so kraj prěnje lěta po zjednoćenju najebać wulke problemy na prawym puću, wotbłyšćuje so 35 lět po přewróće wostrózbjaca wěrnosć: Němska je do zapada a wuchoda dźělena a ludźo tole runje tak začuwaja. Najnowše woprašowanja wobkrućeja, zo smy dźensa mentalnje zaso bóle rozdźělni hač hdy prjedy.
Starym a nowym přiwěrkam wěrić
Sće tež Wy w zašłych dnjach abo nocach za ćichim kurili? Snadź su so swójbni dźiwali, zo po cyłym domje za zelemi wonja. Štó wě – snano sće to samo wjackróć zwěsćili a za přičinami pytali. Nic naposledk sće traš swoju partnerku, mać abo wowku – haj wšak, husćišo hač mužojo so žony tajkim nałožkam wěnuja – při tym wobkedźbowali, zo je w pónojčce měła sušene łopješka želbije, jałorca abo tež woruch, kiž so tam měrnje dymješe. Kur je wona z ruku wjechlujo do wšěch štyrjoch kutow kóždeho ruma słała. Snano pak sće tež bělizny cyble ze selu prěni dźeń mystiskich dwanaće hodownych nocow na woknowu polcu połožili a sej dwanaće dnjow pozdźišo wobhladali, kelko włóžnoty w nich je. Jeli tomu wěriće wšak móžeće swójbnym, přećelam chiba tež susodam wěšćić, hač so w přichadźacych jědnaće měsacach dosć spadkow nańdźe. Nó a zabyć njeměli, zo sće zwěsćili, zo je wot patoržicy kóždy dźeń wo dołhosć kokošaceje kročałki dlěši – po Třoch kralach, 6. januara, pak hižo wo dołhosć powrjestła. Mjeztym pak je potajnych dwanaće nocow a dnjow nimo.
