Hišće jónu: cuze słowa

štwórtk, 29. septembera 2016
artikl hódnoćić
(0 )
 dr. Helmut Jenč Foto: SN/Maćij Bulank dr. Helmut Jenč Foto: SN/Maćij Bulank

W zańdźenej „Minuće serbšćiny“ zaběrachmy so z někotrymi typami substantiwow cuzeho pochada, kotrež maja za našu rěč njezwučene wukóncy a nači­njeja nam tohodla ćeže při deklinaciji. Dźensa chcemy so dalšim tajkim typam wěnować.

Za serbšćinu njezwučene su substan­tiwy žónskeho rodu z wukóncom na twjerdy konsonant. Njepotrjechi to wšitke twjerde konsonanty; słowa na twjerde syčawki mamy tež w našim tradicionelnym słowoskładźe, na př. wěc, nóc, wjes. Při deklinowanju poměrnje wulkeho mnóstwa cuzych substantiwow na -s mamy tuž lědma ćeže. Po mustrje starych indigenych słowow skłonjujemy tež tajke cuzeho pochada kaž gastritis, Arktis, iris atd., to rěka na přikład w genitiwje kaž hač do nocy dźěłać tež do Arktisy jěć. Komplikowanišo počina być, hdyž mamy gramatisce wobchadźeć ze substantiwami na -t, -d, -n, -r, -k, -w a podobnje. Hačrunjež njeeksistuja tu žane stare domoródne leksikaliske přikłady, je so pola někotrych zwjetša staršich słowow přesadźiła normalna deklinacija twjerdych femininow, tak na př. pola geest, grapefruit, halig, apartheid, mawt/maut. W deklinaciskich formach so to mjez druhim tak poska: sydlišća na geesće, přijěć wot haligi Hooge, zjawy apartheidy, wo mawće/mauće diskutować. Pola wjetšiny nowonastatych femininow cuzeho pochada wšak je nam zasadna deklinacija hišće přejara njezwučena. To nastupa na př. show, action,­ band, holding, poleposition, aupair,­ eurocard, roadmap, Hisbollah (= hibanje, nic jednotliwc), šoah, science­fiction, power a druhe. Tu je dotalna praksa, zo so feminina tejele dru­žiny w singularu njedeklinuja, w pluralu a w dualu pak zarjaduja so do deklinacije normalnych femininow z twjerdym wukóncom zdónka. W pluralu potajkim rěka na př. wjacore showy dožiwić – tak kaž w nocy sowy słyšeć. Hišće někotre dalše kontekstowe přikłady: na znatej show/na dwěmaj showomaj so wobdźělić, z poleposition startować, někotre holcy su dźěłali jako aupairy, přiwisnicy Hisbollah, z porjadnej power so do dźěła dać.

Podobnje kaž dotal wobjednana skupina femininow zadźerža so substantiwy žónskeho rodu cuzeho pochada, kotrež so kónča na konsonant + něme -e, na př. headline, hardware. Wone so derje přirjaduja tym na samy konsonant: Wšako so słowa typa headline fonetisce runje tak na konsonant kónča, -e je něme a so jenož w prawopisu jewi. Dalše přikłady: hotline, skyline, pipeline, halfpipe, website, champions league. We wotwisnych padach so substantiwy tejele družiny – dalokož so deklinuja – rozeznawaja porno tym na samy konsonant w tym nastupanju, zo móžeš w deklinaciskich formach něme -e wuwostajić abo nic, potajkim­ na př.: wjacore hardwary/hardwarey wužiwać.

Hač so feminina na konsonant + něme -e přezcyłnje, t. r. w singularu, pluralu a dualu deklinuja, wotwisuje w principje zaso wot jich staroby w serbšćinje. Trochu starše kaž pipeline, maisonette, enquete, fayence maja přezcyłnu deklinaciju, štož so na př. w singularu takle poska: z enquet(e)u dźěłać, sudobja z fayenc(e)y. Pola wjetšiny za serbšćinu hišće nowšich substantiwow cuzeho pochada kaž hot­line, software, website, love­parade a dalšich płaći zasada: Wone wostawaja w singularu indeklinabelne, ale w pluralu a w dualu so zarjaduja do deklinacije­ normalnych femininow z twjerdym wukóncom. Přikłady: z pomocu hotline wo tym zhonić, hotlin(e)y šaltować, z hardware dźěłać, dwě softwar(e)je, so wróćić k prěnjej website, websit(e)y přehladać, na loveparade/na wjacorych lovepara­d(e)ach so wobdźělić, sej hry champions league wobhladać.

Runje tak kaž eksistuja feminina z wukóncom na konsonant + něme -e, mamy w serbšćinje tež cyły rjad maskulinow tohole­ typa, a jich ličba so spochi po­wjetša. K nowšim tajkim substantiwam słušeja na př. mountainbike, single, (space)shuttle, (giga)byte, aftershave, inlineskate, gingerale. K poměrnje starym ličimy mjez druhim repertoire, necessaire, ensemble, genre. Poslednjej mjenowanej słowje stej tak daloko zeserbšćenej, zo trjebamy k nimaj pódlanskej podobje ansambl a žanr.

Kaž feminina runje wobjednaneje družiny so tež substantiwy muskeho rodu­ na konsonant + něme -e fonetisce kónča na samy konsonant, wšako so -e njewurjekuje a so jenož w prawopisu jewi. Ale porno femininam je konsonantiski wukónc słowa tu něšto cyle normalne; tuž so tež maskulina cuzeho pochada typa mountainbike kaž normalny maskulinum deklinuja, to rěka wot nich tworja so normalne deklinowane formy singulara, plurala a duala. Wone móža kaž wotpowědne feminina při deklinaciji w prawopisu wobchować -e zdónkoweho wukónca abo je wuwostajić. Tu přikłady maskulinow w kontekstach, při čimž so wobmjezuju na poměrnje nowe słowa: z mountainbik(e)om jězdźić, ze space­shuttl(e)om do swětnišća lećeć, dwaj gigabyt(e)aj, tři gigabyt(e)y, sej inlineskat(e)y kupić, so z gingeral(e)om wokřewić.

Hač so pisacy rozsudźa, wužiwać deklinowane formy z e abo bjez e, je jemu přewostajene. Mi wosobinsce su formy z e bóle sympatiske: W nich so hišće bóle jewi jich cuzorěčny pochad, wone su originalnej rěči bliše. Helmut Jenč

wozjewjene w: Minuta serbšćiny

Galerija

dalši wobraz (3) Pilne ruki pomocnikow rjedźachu tele dny myjadła. Pisane postawy na honačikach dźěći zawěsće zawjesela.
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND