Element čo. 92, warp a fenki
Braniborska měznik stajiła
W Braniborskej wukubłaja wot přichodneje nazymy wučerjow za předmjet delnjoserbšćina. Skónčnje! Kelko lět je so wo tym rěčało a diskutowało. Kak wobšěrna běše ewaluacija na tamnišich šulach z delnjoserbskim rěčnym poskitkom a kak šěroka běše za to rešerša. Dopominam so derje na staršich, kotřiž su w Delnjej Łužicy před lětami wo dalewjedźenje delnjoserbskeho rěčneho poskitka za swoje dźěći wojowali. Widźu hišće před sobu mać z ćěšenkom na rukomaj, kotraž z ministerku za kubłanje diskutowaše, a samsnu mać něšto pozdźišo w dispuće ze zapósłancom Europskeho parlamenta, zastupowacym madźarsku mjeńšinu w Słowakskej republice. Wobě rozmołwje je wona z ramjenjomaj sukajo wopušćiła, dwělujo na tym, zo so něšto na dobro wučby delnjoserbšćiny stanje. Swój čas běše wuwučowanje delnjoserbšćiny mało šulerjow dla na wjacorych šulach w Delnjej Łužicy wohrožene. A dźensa? Na BTU móža so zajimcy za studij wučerstwa za zakładnu šulu přizjewić. Wot nazymy je studij přihotowany.
Na kamelach a słonach jěchać
Tradicija. Magiske to zapřijeće, pod kotrymž sej kóždy něšto druhe předstaja. Kóždy pak zwjazuje z tym škit swojeho žiwjenja, najhusćišo w zwisku ze swjedźenjemi, kaž su to jutry. Tohodla su Serbske Nowiny tute słowo w běhu minjeneju tydźenjow wšědnje wužiwali: w 21 tekstach. Na tradicije dyrbi so mjenujcy dźiwać, dyrbimy je wobarnować, dodźeržować, dyrbimy z nimi čestliwje wobchadźeć, byrnjež njewědźeli, zwotkel přińdu. Hdy nastanje z někajkeho činjenja abo ideje nałožk abo tradicija? Štó to rozsudźi? Nichtó tole njewě, a tola smy sej přezjedni, zo wšo, štož w zwisku z nałožkami činimy, jenož takle činimy a nic hinak. Prošu žane změny! To je zajimawe wašnje čłowjeskeho skutkowanja – dowěrić swoje žiwjenje předchadnikow, kiž su sej wšo wumyslili a dawno njeboh.
Fakt, fake a jutry: Dokal dźemy?
Je zrowastanjenje Jězusa historiski fakt? Wikipedija statistisce wotmołwja: Dwě třećinje bohosłowcow, kotřiž su so z tym zaběrali, prajitej: Haj. ChatGPT salomonisce zdźěli, zo je dźiw zwonka toho, štož móhł stawiznar dopokazać. Faktologija płaći drje dźensniši dźeń porno „fake newsam“ jako wupuć do rozuma, ale hižo ček faktow zjawnoprawniskeho rozhłosa ludźi druhdy polarizuje. A kelko wulkich demonstracijow a masowych peticijow su ludźo zašłe lěta přećiwo wotkrytym zapřisahańcam a pozdatnym skandalam organizowali, kotrež so po dalšich rešeršach abo sudniskich jednanjach skerje same jako fake wupokazachu.
Zahority pokiw, zo powěsć w kanalach social-media-syćow „wiralnje dźe“, potajkim so jara chětř rozpřestrěwa, njewoznamjenja, zo je wona wěrna. Nostalgiski nawrót do pozdatnje dobreho stareho časa, hdyž je prěnjotnje lektura nowin ludźi wo swěće informowała, pak njefunguje. Zo je Weimarska republika zahinyła, njezaležeše na pobrachowacym zajimje za nowiny – nawopak, wone su ze swojim mjezsobnym škaranjom puć do katastrofy sobu rubali.
Mjez dwěmaj rěčomaj
Mějach składnosć, so na olympiadźe serbskeje rěče we Wodowych Hendrichecach jako pomocna studentka wobdźělić. Dohromady bě tam 93 šulerkow a šulerjow 6. lětnika z dźesać serbskich šulow Hornjeje, srjedźneje a Delnjeje Łužicy zastupjenych – ći najlěpši swojeho lětnika. Šulerjo buchu po swojich rěčnych zamóžnosćach do třoch skupin rozdźěleni: W skupinje 1 běchu maćernorěčni wobdźělnicy, w skupinje 2 dźěći, kiž su serbšćinu derje nawuknyli a w skupinje 3 šulerki a šulerjo ze zakładnymi znajomosćemi.
Wotewrjeny dialog trěbny
Wobkedźbowanje, zo so stile mody a wonkowne wobrazy měnja, njeje ničo njewšědne – kóžda generacija pyta za pućemi, so zwuraznjeć a so wot druhich wotmjezować. Problematiske pak potom je, hdyž frizury, wěste dźěle drasty, marki abo symbole z ekstremistiskimi ideologijemi w zwisku steja a wone so wědomje abo njewědomje do zjawnosće noša.
Dale a časćišo pak wuhladamy młodostnych, kotřiž prawicarsce wustupuja. Tak móže so stać, zo zetkaš w běhu někotrych mjeńšinow wjacorych młodostnych, kotřiž so na te wašnje drasća a wotpowědnu frizuru maja. Tak je so mi tónle tydźeń po puću do redakcije stało, hdyž sym wědomje na to dźiwała. Tež wjetše skupiny, kotrež so na přikład na centralnych městnach kaž kołowokoło dwórnišćow abo kupnicow zetkawaja, přez swoje wustupowanje napadnu. Předewšěm wótře woni wustupuja a při tym alkohol konsumuja. Tajke zadźerženje móže na druhich ludźi wottrašace skutkować a k tomu wjesć, zo woni wěste městna hižo njewopytuja.
Mjez bladami zajeći
„Sy hižo słyšała, zo …?“ – Blady, kleski, hódnoćenja. Štó to njeznaje? Runje w našim wjesnym regionje mi přeco zaso napadnje, kak spěšnje so wo druhich sudźi. Wšojedne, hač je něchtó něšto dobre docpěł abo zmylk sčinił – wšo so komentuje, hódnoći, zarjaduje. Husto bjez toho zo je cyła stawizna znata. Tute zadźerženje so na mnohich městnach normalizuje a so lědma do prašenja staja. Potom so će prašeja: Čehodla chceš jako młodostna Łužicu wopušćić? Snano leži dźěl wotmołwy runje tu: we wuskosći někotreježkuli mysle a w začuću, zo so stajnje wšo wobkedźbuje a posudźuje. Negatiwne stejišća – hač potrjechja seksualitu, wěru abo stil drasty – njetworja pozitiwnu klimu a z tym tež žane městno, na kotrymž chcu so swobodnje wuwiwać. Nochcu prajić, zo kóždy tajki je. To by tym napřećo njefairne było, kotřiž tolerantnišo mysla a jednaja. Štóž so narěčany čuje, smě to rady sam za sebje pruwować.
Nichtó sam wěrnosć nima
„Myslu, potajkim sym“ – w tutej krótkej sadźe pućrubarja rozswětlerstwa Renéja Descartesa ze 17. lětstotka tči jadro našeho okcidentalneho indiwidualizma. Štož je pola nas za wšěch samozrozumliwe, njewotwisnje wot politiskeho swětonahlada a wšojedne hač do Boha wěrja abo nic, móže ludźom w druhich kulturach a kónčinach swěta dospołnje cuze być.
Rodźeny Choćebužan Roberto Simanowski, kulturny wědomostnik, kiž so z filozofiskeho wida z medijemi zaběra, je na to w knize wo kumštnej inteligency (KI) skedźbnił. US-ameriscy poskićowarjo „rěčnych mašinow“, z kotrymiž ludźo mjeztym po cyłym swěće za wotmołwami na prašenja wšědneho dnja pytaja, bědźa so přiběrajcy z pobrachowacej akceptancu w Africe a Aziji. Wšako njeje KI jenož z hoberskim mnóstwom datow wuhotowana, ale tež z hódnotami programowana. A tute su rozdźělne. Simanowski zwěsća, zo knježi nic jenož w afriskich towaršnosćach město „myslu, potajkim sym“ skerje zasada „dokelž my smy, sym ja.“ Čłowjek njewurostuje ze sebje samoho, ale ze zhromadnosće.
Naslědnika namakać njeje samozrozumliwe
Hač do lěta 2030 steji w Sakskej kóžde lěto něhdźe 1 500 priwatnych předewzaćelow před nadawkom, za swoju firmu naslědnika namakać. Demografiskeho wuwića dla pak je to dźeń a ćešo. Jenož dźěl předewzaćelow ma zbožo, zo dźěćo w swójbje firmu přewozmje. Tuž hrozy strach, zo so w blišim přichodźe kopica předewzaćow zhubi.
Srjedu rozprawjachmy w Serbskich Nowinach wo rjanym přikładźe, kak je so w Njeswačanskej fyzioterapiji Angeliki Domašcyneje poradźiło, naslědnicu namakać. Tam drje so praksa njeje w swójbje dale dała. Za to pak stej trochu zboža a připad dopomhałoj, zo je Marija Škodźina z Wotrowa, kotraž chcyše so dawno hižo zesamostatnić, wo móžnosći zhoniła, praksu přewzać. Hdyž na kóncu wobě stronje profitujetej je takrjec wšo w porjadku. Wjelelětna mějićelka so wjeseli, zo praksa dale wobsteji a naslědnica ma šansu, swójske plany zwoprawdźić.
Póstniske poselstwa
Božemje helaw! Póstniski čas je nimo. Přiznawam, zo słušam do kruha tych ludźi, kotřiž skerje ze zadźiwanjom a wěstym njezrozumjenjom na lětne karnewalistiske hejsowanje předrasćenych ludźi po měšćanskich dróhach w njepřijomnym zymskim wjedrje zhladuja. Lětsa pak je so moja perspektiwa na tutón podawk ritualizowaneje wjesołeje mysle změniła.
