Za KI serbšćina přemała njeje
„Móžemoj serbować? Sy so po mojim zašłym naprašowanju polěpšił?“, woprašach so zaso raz agenta kumštneje inteligency (KI). Sym dźě na nowostki wćipny. W minjenych tydźenjach sym nastawki čitał a podcasty słuchał, hdźež rěkaše, zo su najnowše modele KI mócniše, hač sej myslimy. Štož jich dźěławosć nastupa, su wušikniše, wobrotniše a klewerniše hač čłowjek. Strach so najlěpje předawa, tola wjeršk zašłych dnjow bě pozitiwna informacija, zo su robotery w běhu 88 hodźinow matematiski problem rozrisali, kotryž ludźo w běhu sto lět wujasnić njezamóchu. (Kaž so pozdźišo wopokaza, je realita kaž přeco pisaniša.)
Hinaše su powěsće wo hororu kumštneje inteligency a připowědźenja kónca swěta. Zabudźemy pak, zo je antichryst ciwilizaciji hižo wjackróć hrozył a zo smy wot ličakow dawno wohroženi, dokelž so banki, milinarnje, wobchad w powětře a na kolijach digitalnje rjaduja.
Štó je nošer demokratije?
Dietmar, něhdy kuchar w ratarskim zawodźe, bě mój najlubši susod. Bjezdźěłnosći po přewróće je so wuwinył zesamostatniwši so jako zastupjer wikowanskich firmow. Hišće w rentnarskej starobje po Němskej jězdźeše, zo by nakupowanišćam nowe twory do jich sortimenta poručał. Zbohatnył njeje, na hodźinu lědma wjac zasłužeše, hač by jako přistajeny ze zakonskej minimalnej mzdu měł. Wjeselo na wuměnku pak njeměješe dołho, zahe zemrě. Synaj běštaj dźěła dla do zapada šłoj, a wudowa dom swójby w našej wsy wudźeržuje.
Swobodu njewoprować
Na dnju pozdatneho nadpada trutow na Lipšćanske lětanišćo sym sama jenož něšto hodźin do toho z dowola so nawróćiwši z lětadłom tam přizemiła. Za mnje bě to najprjedy raz cyle normalny pućowanski dźeń. Nazajtra dóstach powěsć wo atentaće. A cyle sprawnje: To je we mni něšto wuskutkowało. Prašam so: Sym so snadnje katastrofje wuwinyła? Što by so stało, bychu-li so podawki jenož wo něšto hodźin přesunyli? Wězo nochcu ničo dramatizować. Ale sy-li sam na tym městnje był, kiž sta so krótko pozdźišo z cilom pozdatneho nadběha, potom dóstanje tajka powěsć nadobo cyle hinaši woznam – wona će wosobinsce potrjechi.
Hudźba a dopomnjenki
Dolly Parton je zemrěła. Hudźbnje zajimowanych ludźi, ke kotrymž so sam tež liču, wšak je powěsć zrudźiła, mje pak je zdobom zadźiwała. W mojimaj wočomaj je US-ameriska country-hudźbnica legenda, kotraž je so hižo za čas jeje žiwjenja zwěčniła. Jeje w lěće 1973 wušły spěw „Jolene“ je něhdźe 100 wuměłcow po cyłym swěće z wulkim wuspěchom znowa interpretowało. Tež ikoniski hit 1990tych lět „I Will Always Love You“, z kotrymž je spěwarka Whitney Houston z grandioznym hłosom masy zahoriła, je z pjera Dolly Parton.
Wobšudnistwa přiběraja
Přestudować rozprawu Zhorjelskeje policajskeje direkcije a wotwažować, što hodźało so z njeje wozjewić a što nic, słuša hižo wjele lět k mojemu wšědnemu nowinarskemu dźěłu. Po začuću běchu wšitke delikty hižo zastupjene: ćeknjenja z wobchadnych njezbožow, zadobywanja do wobchodow, bijeńcy w bydlenjach, drogi a wjele, wjele dalšeho. Měnjach, zo mje hižo ničo šokować njemóžeše.
Mjeztym pak jewja so w rozprawach njeskutki, kotrež mje kóždy raz znowa rozhorjeja, mjenujcy wobšudnistwa najwšelakorišeho razu při telefonje. Mi so zda, zo dźeń a bóle přiběraja. Mjeztym zo běchu to spočatnje hišće cyle wulke wuwzaća, dyrbi policija wo tajkich padach nětko nimale tydźensce rozprawjeć. Hakle njedawno je žona w Běłej Wodźe wjace hač 20 000 eurow zhubiła, dokelž je cuzym při telefonje dowěriła a pječa lukratiwnu inwesticiju za sebje wužić chcyła. Pjenjezy su fuk.
Młodostni a jězbne šule we wuskosćach
Dźensa před 133 lětami wotměchu so prěnje pruwowanja jězdźenja z awtom. Pariska policija, kotraž je přewjedowaše, chcyše zwěsćić, kak znajmjeńša 21lětny pruwowanc z awtom jědźe a što wo nim wšitko wě. A wón dyrbješe samo małe reparatury na awće zmištrować.
Štóž chce dźensa jězbnu dowolnosć měć, ma najprjedy teoriju nawuknyć a so po tym pruwować dać. Po tym ma mnoho hodźin po kraju jězdźić a awto wodźić zwučować. A za wšo to ma dale a wjac pjenjez nałožować.
Płaćizna za jězbne wukubłanje je imensna a na kóncu so prašeš: Čehodla to? Po mojim měnjenju je chětro přehnate, sej wot młodeje generacije, kotraž njeje hišće bohata, telko pjenjez za jězbnu dowolnosć žadać. Tuchwilu płaćiš za zarjadniske procedere a teoretisku wučbu na jězbnej šuli zakładnu płaćiznu we wysokosći něhdźe 400 eurow. Wuknjenske materialije płaća přidatnje něhdźe 75 eurow, inkluziwnje knihi a wuknjenskeje app.
Chróšćan zběžk – a nadawk dźensa
„Zběžk je po cyłej Europje słyšeć był. A sym přeswědčeny, zo je nam tole pomhało“, praji něhdyši Chróšćanski farar Clemens Hrjehor w lěće 2021 w rozmołwje z Markom Kowarjom składnostnje 20. róčnicy Chróšćan zběžka. Wozjewjenje swojeho teksta na jubilejnej manifestaciji Domowiny a angažowanych Serbow, spominacej na měsac trajacy protest přećiwo zawrjenju srjedźneje šule, Hrjehor wjace dožiwił njeje; krótko do toho bě zemrěł.
Tehdyši 5. lětnik – šulerjo a starši – a jich podpěraćeljo zbliska a zdaloka su stawizny pisali. Wojowanje wšak skónči so z poražku: W Chrósćicach je dźensa jenož hišće zakładna, nic pak srjedźna resp. wyša šula. Jako so Google-KI za podawkami 9. awgusta lěta 2001 prašach, naliči mi tři: atentat sebjemordarja na pizzeriju w Jerusalemje, rozsud US-prezidenta, zo budźe stat přeslědźenje embryjonalnych rodobańkow spěchować a (Google wě, zo bydlu w gmejnje Njeswačidło) „zběžk w Serbach přećiwo zawrjenju šule w Chrósćicach“.
Swjatok! A što potom?
Wšojedne hač w času prózdnin abo zwonka tutych, hdyž nochceš po swjatoku kóždy wječor to samsne, mjenujcy pak na swójskej zahrodźe sedźeć, so na konopeju waleć a do telewizora sutać abo so ze susodom na piwko zetkać, potom ... haj potom maš so na serbskich wjeskach woprawdźe ćežko. Samo jara ćežko!
Žana korčma, žana piwowa zahroda, žane hrajkanišćo, hdźež byštej so lód abo kofej poskićowałoj. Bydlu ze swójbu wosrjedź Worklec. We wobkruhu dźesać kilometrow daloko a šěroko woprawdźe ničo tajkeho njeje. Njeje prosće móžno, so po dźěle na koleso šwiknyć, so kusk wusmjerdźeć a so připódla pak z přećelemi na bjesadu zetkać, něšto powječerjeć abo so cyle jednorje něhdźe rjenje mjez ludźimi posydnyć a při piwku abo škleńcy wina dźeń wuklinčeć dać.
Dosaha pak a je woprawdźe spomóžne, dźeń wote dnja doma sedźeć abo wot jednych narodnin na druhe chodźić, sej po dejner abo pizzu chiba lód z awtomata dojěć?
Horca lubosć abo zymny kofej
Njedawno słyšach wuprajenje, zo je tuchwilu w Serbach telko zarjadowanjow, zo wostanješ najlěpje doma, zo njeby nikoho zranił, dokelž wšitke přeprošenja sćěhować njemóžeš. To pak njeje prawe, z bohatosću kultury w našim regionje wobchadźeć. Lěpje je, za jedyn poskitk so rozsudźić. Wšako so nam wšěm jenak wjedźe. Na druhim boku zwěsćamy, zo su zajimy ludźi dźeń a rozdźělniše. Mnozy pytaja za nowymi poskitkami, tajkimi, kajkež dotal dožiwili njejsu abo kotrež druhdźe „dawno hižo“ maja. Druzy zaso žadaja za tymi, kiž su takrjec „wěčnje znate“. Do kruha naposledk měnjenych zarjadowanjow słušeja ptači kwas Serbskeho ludoweho ansambla, lěćne dźiwadło Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła, schadźowanka, haj – a tohorunja wjesne swjedźenje. Byrnjež so mjeztym lětdźesatki wotměwali, chwatamy na nje „kóžde lěto zas a zas“, kaž ansamblowcy na jewišću spěwaja. Jedne pak je jasne: Štož je jednomu dźensa „horca lubosć“, je druhemu „zymny kofej“. A jutře budźe nawopak. W jednej hrudźi tčitej dwě duši, abo?
Wo pósłancow dyrbiš so starać!
Je so wam kónc tydźenja hižo raz wostudźiło? Mi nic. Znajmjeńša pjatk po wječorach nic. Kóždy tydźeń mjenujcy wěm, zo směm tři hodźiny swojeho časa rejowanju wěnować. To je za mnje móhłrjec ritual. Hdyž zastupju do baletneje žurle Serbskeho ludoweho ansambla, potom móžu wšě druhe starosće za krótki čas zabyć. Rejować, to njeje jenož za mnje zaběra we wólnym času, ale runje tak za dźesatki druhich w Serbach. Jeničce w Hornjej Łužicy mamy štyri serbske folklorne rejowanske skupiny: Wudworskich, Smjerdźečanskich, Slepjanskich a rapsodistow z Budyšina. Ja sym nimale wšě hižo raz wuspytał, wšako sym w Smjerdźacej rejować nawuknył, we Wudworju do serbskeje reje so zalubował, a nětko we Łužičanskej rapsodiji směm stajnje zaso swoje limity wupruwować.
