Bibliju přełožił a tak němsku spisownu rěč wutworił

pjatk, 24. februara 2017
artikl hódnoćić
(0 )
Na Wartburgu bě so Martin Luther w lětomaj 1521/1522 schował a tam Nowy zakoń do němčiny přełožił.  Foto: Załožba Wartburg Eisenach Na Wartburgu bě so Martin Luther w lětomaj 1521/1522 schował a tam Nowy zakoń do němčiny přełožił. Foto: Załožba Wartburg Eisenach

Serial Serbskich Nowin w jubilejnym lěće reformacije2. dźěl

Na wědomostnym rozestajenju – disputaciji – z prof. Johannom Eckom z Ingolstadta na Lipšćanskej uniwersiće w juliju 1519 zakitowaše Luther ze sobuwojowarjom a přećelom Karlstadtom swoje nahlady. Hdyž pak so Luther tam tež za wučby čěskeho reformatora Jana Husa wupraji, rozhori to sakskeho wójwodu Jurja Brodateho, kiž bě so spočatnje přećiwo wikowanju z wotpuskom wuprajił. Nětko sta so Drježdźanski monarch z přećiwnikom Luthera. W nowembru 1520 wuda bamž klatwowu bulu, kotraž postaješe, zo su Lutherowe wučby zakazane, a jeho knihi kaž tež wón sam měli so spalić. Klatwowu bulu pak we­ Wittenbergu, Lipsku, Torgauwje a druh­dźe zjawnje spalichu.

Hdyž měješe so Mišnjanski biskop Beno na próstwu wójwody Jurja Brodateho 1524 swjatoprajić, spisa Luther traktat „Wider den neuen Abgott und alten Teufel, der zu Meißen erhoben werden soll“.

Hižo na swojim pućowanju nazymu 1510 do Roma dožiwi wón zadźerženje mnohich zastupnikow klerusa w Italskej, kotrež normam křesćanskeho žiwjenja njewotpowědowaše. Radšo sej měšnicy dary wěriwych za cyrkej do zaka tykachu a žadachu bóle za zamóženjom, hač zo so dušepastyrskim nadawkam za wěriwych wěnowachu.

Swojich wučbow so njewotrjekł

Lutherowe postupowanje zbudźi w Němskej mnohe protesty přećiwo klerusej, z kotrymž njeběchu ludźo spokojom. Cyrkwinska wyšnosć zesylni tuž swoje naprawy přećiwo reformatorej. Nazymu 1518 přeprosychu jeho do Augsburga, hdźež dyrbješe swoje tezy a wučby před generalom mnišeho rjadu dominikanow Cajetanom zakitować.

Lěta 1521 dyrbješe so znowa před Reichstagom we Wormsu před 5 000 tam zhromadźenymi wjerchami a ryćerjemi zakitować. Kejžor Korla V. sej wot reformatora žadaše, zo by so swojich wučbow a spisow wotrjekł. Luther tole zmužiće wotpokaza, prajo: „Jeli mje swědčenje Swjateho pisma abo hewak jasne dopokazy njepřewinu, da při tym wostanu. Njemóžu a nochcu to wróćo wzać, dokelž njeje radźomne a njeje tež spomóžne, něšto přećiwo swojemu swědomju rjec. Bóh njech mi pomha!“ Podźišo bu hišće dodate často citowane wuprajenje „Tu steju ja a hinak njemóžu!“ Za podobne zmužite słowa běchu sto lět do toho w Konstanzu Jana Husa spalili.

Luther pak wědźeše, zo su mnozy wjerchojo, ryćerjo a dalši zemjenjo Reichstaga jeho přiwisnicy. Hižo dźeń po jeho zmužitym wustupowanju wisaše na radnicy we Wormsu wozjewjenje, z kotrymž hrožeše 400 ryćerjow a dalšich zemjanow z namócnymi akcijemi, jeli so reformatorej něšto złeho stanje. Tež na dalšich přesłyšowanjach wosta Luther kruty a so swojich wučbow njewotrjekny.

Na hrodźe Wartburg so schował

Po Reichstagu měješe reformator hišće 21 dnjow swobodneho pućowanja domoj, štož bě jemu kejžor přilubił. Na to pak bu jako kecar zasudźeny, a kóždy móžeše jeho bjez chłostanja morić.

Na dompuću z Wormsa do Wittenberga nadpadnychu zakukleni mužojo na přikaz kurwjecha Bjedricha Mudreho w lěsu blisko Eisenacha konjacy zapřah Luthera a wotwjezechu jeho skradźu na hród Wartburg, kotryž bě wobsydstwo kurwjercha. Tam chowaše so reformator pod mjenom ryćer Jörg před přesćěharjemi kejžora. Jeničce komandant hrodu wědźeše, štó wón je. Luther da sej brodu rosć, zo njebychu jeho spóznali. Wužiwajo swój nimale lěto trajacy nanuzowany přebytk na Wartburgu spisa Luther nowe dźěła kaž „Wo znjewužiwanju Božeje mšě“.

Nowy a stary zakoń přełožił

Najwuznamniši skutk Martina Luthera pak bě, zo přełoži w jenož jědnaće tydźenjach Nowy zakoń z hebrejšćiny a grjekšćiny do jednoreje jasneje, ale přiwšěm jara wobrazliweje němčiny. Při tym złožowaše so hłownje na saksku Mišnjansku hamtsku hornjoněmčinu, kotruž lud rozumješe. Wón sam k tomu rjekny: „Dyrbiš so doma maćerje prašeć, dźěći na hasy, jednoreho muža na hermanku a jim na hubu hladać, kak rěča.“ Hižo 1522 přełožichu Lutherowy Nowy zakoń do nižozemskeje rěče a dachu jón ćišćeć. Wot lěta 1522 do 1534 bě Luther Stary zakoń do němskeje rěče přenjesł, při čimž podpěrachu jeho Philipp Melanchthon, Johann Bugenhagen, Aurogallus, Cruciger a Justus Jonas. 1534 bu Stary zakoń pola Hansa Luffta we Wittenbergu prěni raz ćišćany. Z přełožkom biblije wu­twori reformator zakład za jednotnu němsku spisownu rěč, štož je nimo reformacije sobu jeho najwažniša zasłužba. Wón pak je tež dohromady 41 choralow a kěrlušow spisał a skomponował, z kotrychž su mnohe zeserbšćene. Najwuznamniši – jeho dobyćerski choral „Jedyn twjerdy hród je naš Bóh sam“ – je hač dźensnišeho hymna reformacije.

Wuznamna městnosć

Hród Wartburg pola Eisenacha je wu­znamna městnosć němskich stawiznow a tohodla kulturne namrěwstwo UNESCO. Po powěsći bě hrabja Ludwig Skakar Wartburg 1067 załožił. W zažnym srjedźowěku bě hród sławne srjedźišćo wuměłstwa a minnespěwa (Wójna spěwarjow na Wartburgu). Wot lěta 1211 do 1227 bě tam žiwa swj. Hilžbjeta.

1521/1522 chowaše so Martin Luther na twjerdźiznje a je tu Nowy zakón do němčiny přełožił. 1817 zeńdźe so tule 500 studentow a docentow dwanaće němskich uniwersitow, wopominajo reformaciju a wuswobodźensku wójnu 1813 do 1815 a žadajo sej jednotu Němskeje. W 19. lětstotku přetwarichu hród tak, kaž dźensa hišće wupada.

Přećiwo zběžkarskim buram

Po nawróće Luthera z hrodu Wartburg do Wittenberga přiwótřichu so socialne rozestajenja w Němskej, hłownje na jeje juhu, w Durinskej a Mansfeldskim kraju. Předewšěm burja a chudźi měšćenjo so wobarachu, a tak dóńdźe k antifeudalnym zběžkam, při čimž so rokoćerjo často na Luthera a jeho wučby powołachu.

W lěta 1523 wudatym spisu „Wo swětnej wyšnosći a kak daloko smy jej posłušnosć winowaći“ rozłoži Luther swoju wučbu wo „dwěmaj reichomaj“. Křesćan je žiwy w Božim reichu, w kotrymž Bóh knježi, a w swětnym reichu, w kotrymž swětna wyšnosć knježi a jednanja přećiwo sebi chłosta. Doprědkarske na tym bě, zo wotpokaza Luther prawo cyrkwje, knježić nad statom. Na druhim boku pak wotpokaza tež prawo njespokojnych, so přećiwo feudalnej wyšnosći wobarać a zběžkować. Luther wustupowaše tak doraznje w Němskej burskej wójnje 1525 přećiwo zběžkarskim buram pod nawodom duchowneho Thomasa Müntzera. Ze spisom „Wider den mörderischen und räuberischen Rotten der Bauern“ stupi so na stronu feudalnikow, kiž wojowacych burow 1525 krawnje pobichu.

Reformacija so přesadźowała

Za Reichstag 1530 w Augsburgu spisa Lutherowy sobuwojowar Philipp Melanchthon (1497–1560) w němskej a łaćonskej rěči lutherski wuznawanski spis „Confessio Augustana“, znaty jako Augsburgska konfesija. W nim kritizowaše negatiwne wobstejnosće w katolskej cyrkwi, ale wuzběhowaše tež zhromadnosće mjez protestantami a katolikami. Augsburgska konfesija, kotruž přepo­dachu kejžorej Korli V., bu takjec ródny dokument ewangelsko-lutherskeje cyrkwje w Němskej. Protestantiska reformacija přesadźowaše so 1536 w Danskej, Norwegskej, Islandskej, Šwedskej, Finskej, 1554 w Letiskej, Estiskej a wot lěta 1522 w Šwicarskej, Nižozemskej a Jendźelskej kaž tohorunja w dźělach Francoskeje a Pólskeje. Manfred Laduš

wozjewjene w: Předźenak

Galerija

dalši wobraz (1)
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND