Nowa wěra po Europje so rozšěriła

pjatk, 26. meje 2017
artikl hódnoćić
(0 )
Reformatora Martina Luthera běchu Serbja k 400. narodninam 10. nowembra 1883 na mnohostronske wašnje česćili. Njeswačanski duchowny Jurij Jakub wuda biografiju reformatora (hlej titulnu stronu z jeho wobrazom) jako čisło 74 Serbskeho ewangelsko-lutherskeho knihoweho towarstwa. 180stronsku knihu darichu tež serbskim konfirmandam. Serbske Nowiny Reformatora Martina Luthera běchu Serbja k 400. narodninam 10. nowembra 1883 na mnohostronske wašnje česćili. Njeswačanski duchowny Jurij Jakub wuda biografiju reformatora (hlej titulnu stronu z jeho wobrazom) jako čisło 74 Serbskeho ewangelsko-lutherskeho knihoweho towarstwa. 180stronsku knihu darichu tež serbskim konfirmandam. Serbske Nowiny

Serial Serbskich Nowin w jubilejnym lěće reformacije5. dźěl

Zmandźelenje duchownych bě jedna z nowosćow reformacije. Martin Luther sam je so 13. junija 1525 z bywšej knježnu Katharinu von Bora (1499–1552) woženił. Wona bě 1523 z dalšimi cistercienskami z klóštra Nimbschen pola Grimmy do Wittenberga ćeknyła. Jako mandźelska reformatora žadaše sej wyšu mzdu a zapłaćenje ­spisow swojeho muža. Wušiknje wobhospodarješe wona Lutherej přewostajene ra­­tarstwo a twarjenje bywšeho klóštra, zarjadowa w nim tež zapłaćeny přebytk za studentow.­ Jako mać staraše so tež přikładnje wo kubłanje swojich dźěći.

Ewangelski farski dom zrodźiła

Tak tworješe mandźelska Luthera zakład protestantiskeje farskeje swójby a farskeho domu. Wonej staštej so w městach a wosebje na wsach dale a bóle ze swobodnym duchownym a moraliskim srjedźišćom a z wažnym kubłanišćom, z kotrehož mnohe wuznamne wosobiny wurosćechu.­ Z Kamjenskeje Lessingec farskeje swójby pochadźeše sławny rozswětler a klasikar němskeje literatury Gotthold Ephrahim Lessing a z farskeho rodu z durinskeho Renthendorfa pola Neustadta nad Orlu swětoznaty coologa Alfred Brehm, awtor šěsć zwjazkow „Brehmowe žiwjenja zwěrjatow“. Jeho mać bě dźowka hornjołužiskeho fararja, kiž je tež serbsce prědował.

Z nowšeho časa je to Kastnerec farska swójba z Templina, kotrejež dźowka Angela­ Merkel sta so z prěnjej němskej zwjazkowej kanclerku. Za Serbow skutkowachu zasłužbnje tajke farske rody kaž Šěrachec, Bruccatiusec, Rätzec, Frenclec, Kokoškec, Jakubec, Domaškec, Wjelanec, Křižanec, Lazarec, Bróskec a Malinkec.

„Gigant Němskeje“ w ródnym měsće zemrěł

Martin Luther njebě jeničce wulki reformator, přełožer Swjateho pisma do němčiny a tworićel jednotneje němskeje spisowneje rěče, ale tohorunja přewšo płódny spisowaćel pojednanjow a traktatow, mjez druhim přećiwo Židam a Turkam. 1529 wuńdźeštej jeho wuznamnej wučbnicy křesćanskeje wěry Wulki a Mały katechizm.­ Posledni bu hižo w 16. lětstotku do třinaće rěčow přełožowany, tež do hornjo- a delnjoserbšćiny. Mały ka­techizm předleži w nimale sto rěčach. Po lěće 1883 wuńdźe Weimarske wudaće Lutherowych spisow w sto zwjazkach.

23. januara 1546 poda so reformator z Wittenberga do swojeho ródneho města Eislebena, zo by na próstwu hrabje z Mansfelda zwadu namrěwstwa dla wujednał. 16. februara Luther tam ćežko schorje, a dwaj dnjej pozdźišo w ródnym měsće zemrě. Miliony wěriwych wo njeho žarowachu, we Vatikanje pak juskachu. We Wittenbergskej Hrodowej cyrkwi bu Luther pochowany, a jeho wuskaj přećelej a sobuwojowarjej Philipp Melanchthon a Johannes Bugenhagen při rowje prědo­waštaj. Reformaciju pak njemóžachu jeje njepřećeljo ani z krutymi re­presijemi napřećiwneje­ reformacije ani z wójnami – kaž Třicećilětnej wójnu wot 1618 do 1648 – hižo znješkódnić. Wona so dobyćersce po Němskej, po Europje a po cyłym swěće rozšěrješe.

Doba, w kotrejž bě Luther žiwy, je charakterizowana jako najwjetši progresiwny přewrót čłowjestwa do kónca 18. lětstotka. Z reformacije wurosće zažnobyrgarska rewolucija přećiwo feudalnemu porjadej. „Bě to doba, kotraž hobrow myslenja a wučenosće trjebaše a płodźeše“, pisaše wo njej Friedrich Engels. A jedyn z duchownych hobrow bě Martin Luther, kotrehož pozdźišo tež „giganta Němskeje“ mjenowachu.

Zwingli hišće radikalniši reformator był

Bórze po Lutheru nasta tež w němskorěčnej Šwicarskej reformaciske hibanje, zbudźene wot 1484 rodźeneho prědarja Huldrycha (Ulricha) Zwinglija. Wón bě 1515 sławneho humanista Erasmusa Rotterdamskeho zeznał a po dokładnym studiju biblije a Lutherowych spisow sta so z hišće radikalnišim reformatorom hač Luther. 1522 spisa traktat přećiwo trěbnosći posćenja, wo čimž lěto pozdźišo na přikaz měšćanskeje rady w Zürichu dwójce zjawnje disputowachu. Měšćanska wyšnosć Züricha zawjedźe na to 1525 reformaciju, a nasta tak mjenowana Zürichska měšćanska cyrkej, kotraž so bórze w dźělach Šwicarskeje přesadźi. Tak rozpušćichu klóštry, wobmjezowachu swjate dny, wotstronichu spěwanje wosady a hraće na pišćelach, a Bože wotkazanje bě jenož hišće štyri króć wob lěto.

Porno Lutherej njewidźeše Zwingli we winje a woblatku Jezusowu krej a ćěło, ale měješe jej jeno za symbol. 1529 zwrěšćichu dojednanja z Lutherom w Marburgskich nabožnych rozmołwach. Reformator Zwingli wutwori z pfalcskim hrabju Philippom Hessenskim politiski zwjazk přećiwo habsburgskemu kejžorej a spyta swoju reformaciju na cyłu Šwicarsku rozšěrić. We wojowanju protestantiskeho wójska přećiwo katolskim kantonam kraja padny Zwingli 11. oktobra 1531 pola Kappela. Z jeho reforma­ciju pokročowaše dalši šwicarski reformator Johann Calvin.

Calvin z krutymi naprawami

W Francoskej 10. julija 1509 rodźeny Calvin († 1564) studowaše prawo, wuznawaše so k reformaciji a dyrbješe tohodla 1534 z Parisa do šwicarskeho Basela ćeknyć. Wot lěta 1536 bě w Genfje z prědarjom, kiž sej jara krute nabožne žiwjenje žadaše. Tule spisa swoje hłowne dźěło „Christianae religionis institutio“, w kotrymž žadaše sej wot wěriwych běžne a produktiwne skutkowanje. Jara kruteje wěry dla jeho 1538 z Genfa wuhnachu. Wot toho časa běše wón nětko duchowny protestantow w elsaskim Straßburgu, hdźež zetka sobuwojowarja Luthera, „wučerja Němskeje“ Philippa Melanchthona.

W prašenjach Božeho wotkazanja spyta Calvin mjez wučbami Luthera a přiwisnikami Zwinglija wujednawać. 1541 bu znowa do Genfa zwołany, hdźež wu­twori kruty nabožny system. W horcych bojach přesadźichu Calvin a jeho při­wisnicy nowu wučbu a porjad. Přećiw­nikow dachu wotprawić abo wuhnachu jich. Z Genfa sem propagowaše Calvin swoju wučbu z wobšěrnym listowanjom wosebje po zapadnej Europje a Sewjernej Americe a pomhaše tak protestanizmej k dobyću. 1559 załoži k tomu w Genfje akademiju, kotraž kubłaše duchownych za nowu wěru. 1885 bu Zwjazk refor­mowanych kalwinistiskich cyrkwjow w Genfje wutworjeny.

Reformacija so najprjedy we łužiskich městach přesadźiła

Reformacija njebu we Łužicomaj kaž w druhich kónčinach, hdźež knježeše hesło „Kotrehož kraj, tajka nabožina“, wot monarchow wothorjeka přikazana. Čěski kral njeměješe w pódlanskimaj krajomaj tajku sylnu móc. Wšako tule zemjenjo, cyrkwinske a měšćanske wyšnosće dominowachu a tuž tež wo reformaciji rozsudźichu. W Hornjej Łužicy přesadźi so nowa wěra najprjedy w šesćiměstach. W Budyskej cyrkwi Našeje lubeje knjenje, kotraž bě tehdy Boži dom za přewažnje serbskich wobydlerjow předměstow, prědowaše lěta 1524 archidiakon Pawoł Kozel serbsce po wučbje Luthera.­ Wón bě hižo 1523 jako wikar němsce w cyrkwi swj. Pětra po nowym wašnju Bože słužby swjećił. Hačkuli bě Kozel jara woblubowany ewangelski duchowny, wón 1540 Budyšin wopušći.

Hižo 1521 wozjewi w Zhorjelcu měšćanski farar Franz Rotbart Lutherowe wučby zjawnje w cyrkwi a po njej hač do lěta 1523 prědowaše. Hačkuli bě nowa cyrkwinska wěra mnohich přiwisnikow w měsće nad Nysu namakała, njespodobaše so tole wosebje katolskej duchownej wyšnosći a tak dóńdźe k rozestajenjam z Rotbartom. Po nim swjećeše 1524 Michael Arnold ewangelske bohosłužby. Bórze dyrbješe tež wón Zhorjelc wopušćić a namaka nowe městno jako duchowny w Budyskej cyrkwi swj. Pětra. Tam swjećeše 1525 z Budyšanami kemše w němskej rěči. Kaž hižo w Zhorjelcu je Arnold tež tule w swojich prědowanjach jara hrubje katolske tradicije a wašnja šwikał, štož wuwabi pohóršk tachantstwa. Tamniša duchowna wyšnosć nuzowaše Budysku měšćansku radu, kotraž drje kaž wjetšina měšćanow nowej wěrje přiwisowaše, zo by fararja Arnolda zaso ze zastojnstwa pušćiła. Tuž dyrbješe Arnold­ Budyšin zaso wopušćić.

W Zhorjelcu so noweje wěry dla dale rozestajachu. Jutry 1525 wotměchu tam duchowni z města, Seidenberga (nětko pólsce Zawidów) a Rychbacha konwent měšnikow. Na nim woni wobzamknychu, zo Mišnjanskemu biskopej žane cyrkwinske dawki njewotedadźa a zo njebudu hižo Bože mšě po katolskim wašnju swjećić. Tole bě dobyćerski započatk reformacije we wuchodnej Hornjej Łužicy. Manfred Laduš

wozjewjene w: Předźenak

Galerija

dalši wobraz (1)
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND