Přez 60 lět zahorja Měrćin Krawc jako dwurěčny klankar přihladowarjow wšěch starobnych skupin na Łužiskich jewišćach.
Kajke běchu spočatki serbskeho klankodźiwadła ?
Po swojim dźěle w Ludowym nakładnistwje Domowiny podach so na pokiw znateje do za mnje cyle noweho swěta – klankodźiwadła. Hižo zahe so za wuměłstwo na jewišću zajimowach. Dokelž pak pobrachowachu mi za dźěło w filmje trěbne styki, stach so ze załoženjom Marionetoweho dźiwadła při Serbskim ludowym dźiwadle w Budyšinje spočatk lěta 1961 ze sobustawom tuteje sparty. Pozdźišo so z Łužiskim klankodźiwadłom zesamostatnich.
Z kotrym zaměrom sće jako klankar skutkował ?
Ludźo trjebaja něšto, štož jim dušu wohrěwa. Ze swojim skutkowanjom chcych ludźom kulturu w serbskej rěči sposrědkować a jich za wuměłstwo na jewišću zahorić. Namakach swoje nadawki nic jeno na jewišću z klankami, ale tež za kulisami při organizaciji předstajenjow abo truženju klankow. Wćipnosć a zahoritosć přihladowarjow pohnuwachu mje dale hrać.
Hdźe widźiće přichod serbskeho klankodźiwadła?
Wosobina swjateho Měrćina steji za skromnosć, lubosć k blišemu a zhromadnosć. To su hódnoty, kotrež dźensniši dźeń často paruju. Předewšěm tute hódnoty měli sej dźensa bóle wažić.
Wone njejsu hižo samozrozumliwe. Wězo su tuchwilu mnozy ludźo chětro njespokojni. Za to je hladajo na towaršnosć a politiku dosć přičinow. Stupace kóšty za žiwjenje, financielne starosće, změny w towaršnosći a strach před přichodom su realne a dyrbja so chutnje brać. Snano pak dyrbjeli tež jónu na to hladać, što wšitko mamy, štož su sej minjene generacije sprócniwje wuwojowali.
Přiwšěm widźu kritisce, hdyž so njespokojnosć a hněw přiběrajcy na to wusměrjeja, AfD podpěrać. Njespokojnosć njeměła k tomu wjesć, zo so politiske přilubjenja a jich móžne konsekwency bjez prašenjow přewozmu. Protestne wólby wšak awtomatisce problemy njerozrisaja, kotrež ludźi zaběraja.
W nadawku Załožby za serbski lud je student matematiki a informatiki Korla Baier aplikaciju Sorbfish wuwił. Wona rěčane serbske słowo spóznawa, je spisowni a je po potrjebje do němčiny přełoži. Milan Pawlik je so z Pančanom rozmołwjał.
Kelko časa sće za wuwiće Sorbfish trjebał?
App samo na sebi sym w swojich lěćnych prózdninach programěrował. Na systemje za spóznawanje rěče – to je jadro programa – wšak hižo někotre lěta dźěłam.
Što běše wosebite wužadanje při dźěle?
Hinak, hač na druhich platformach, na přikład Google, njejsu tak mjenowane rěčne modele pola Sorbfish na serwerach składowane, ale na šmóratku samym. Za to dyrbjach móžnosć namakać. To běše naročny nadawk, dokelž chcych mnóstwo datow, kotrež wužiwar z downloadom na swoje šmóratko dóstanje, tak małe kaž móžno dźeržeć.
Kotru lěpšinu ma składowanje rěčnych datow na šmóratku porno składowanju na serweru?
Marco Schulze bu spočatk oktobra jako nawoda policajskeho rewěra w Kamjencu do zastojnstwa powołany. Z tym je tež za serbske gmejny zamołwity. Stefan Šmit je so z nowym šefom Kamjenskeje policije rozmołwjał.
Knježe Schulze, měsac sće nětko w zastojnstwje. Kajki Waš započatk bě?
Lěpši hač sym sej jón předstajił (so směje). Sym woprawdźe jara spokojom. Mam tu jara dobry team wokoło sebje, wažu sej přećelnosć a nazhonjenja swojich koleginow a kolegow. Zdobom je to prěni raz, zo sym na kraju a nic kaž dotal w městach zasadźeny. A haj, njemóžu dotal ničo druhe prajić, hač zo so mi tu w Kamjencu jara lubi.
Do teritorija Kamjenskeho policajskeho rewěra słušeja tež serbske gmejny. Što wo Serbach wěsće?
Pochadźam z Ohorna. Serbow znaju dotal jenož z dźěćatstwa, jako smy sej ze swójbu přeco zaso jutry křižerjow wobhladali. Hewak njemějach z nimi dotal sprawnje prajene žadyn zwisk. Na rewěrje mam tež serbskich kolegow a chcu so w přichodnym času pola serbskich wjesnjanostow předstajić.
Tež zawěsćenje wšelakich serbskich zarjadowanjow słuša nětko do Wašich zamołwitosćow.
Róža Domašcyna bu njedźelu jako prěnja Serbowka z Drježdźanskim mytom za lyriku wuznamjenjena. Kak je k tomu dóšło, wujasnja čłonka jury a čěskeho Towarstwa přećelow Serbow (SPL) Alžběta Stančáková. Z njej je so Lukáš Novosad rozmołwjał.
Kajke bě jednanje jury wo dobyćerjach? Bě dobyće Róže Domašcyneje a Čecha Elsa Aida na kóncu jednozmyslne?
Njeby fairne było, nadrobnosće našeho nócneho jednanja wozjewić. Móžu jenož přeradźić, zo smy w Domje Ericha Kästnera hišće po połnocy diskutowali a zo bě to wužadowace. Hižo to rěka, zo su wjacore warianty na blidźe leželi.
Lětsa su wšitcy finalisća wysoku kwalitu poskićili. Što bě naposledk rozsudne?
Za mnje wosobinsce je Róža pod wjacorymi aspektami zajimawa. Wona je sprawna, wotewrjena, skromna ... W jeje tekstach žanu wobličiwosć njenamakaš. Wona riskěruje, dźe na kromu nakósneje runiny, štož so mi jara lubi. Wona njepisa basnje tak, kaž maja wupadać, ale pisa z wosebitosću, z kotrejž je tež čita.
Bě za waš rozsud wažne, zo je wona Serbowka a zo steji poprawom na mjezy mjez němskej a čěskej poeziju?
Dwě powěsći stej mje tutón tydźeń wosebje jimałoj. Prěnja powěsć – wona je mje jara zwjeseliła – su wuslědki mjezywólbow w USA. Demokraća su sej we woběmaj komoromaj kongresa wjetšinu sydłow zdobyli. Za Donalda Trumpa, kotryž běše wólby wusko ze swojej wosobu zwjazał, bě rezultat kaž plista mjezwoči. Wólbne prognozy wšak běchu tute wuslědki wěšćili. Dźensa, w času jara efektiwnych techniskich móžnosćow wowliwowanja wolerjow we wirtuelnym swěće, pak móžemy so na tajke prognozy lědma hišće spušćeć. Pozitiwny přikład za to je wólbny wuspěch lěweho brazilskeho prezidenta Lule da Silvy před měsacom. W prěnim wólbnym kole běše wón dwaj procentaj za swojim politiskim prawo-konserwatiwnym konkurentom Flávijom Bolsonarom. Jeho zbožo běše, zo Bolsonaro absolutnu wjetšinu njedocpě. Wočiwidnje pak běše wuslědk přiwisnikow Lule da Silvy wubudźił. W běhu něšto njedźel hač do rozsudneho wólbneho koła so jim poradźi, wjace hač milion hłosow „organizować“, a to předewšěm z pomocu socialnych syćow.
Budyšin (SN/MiR). Budyski wokrjes nastaja so na mjenje dźěći w žłobikach, pěstowarnjach a pozdźišo tež w hortach. Tuž je młodźinski wuběrk wokrjesneho sejmika minjenu póndźelu aktualne planowanje wobzamknył.
Wuskutki mało porodow su wočiwidne. Mjeztym zo bydleše w lěće 2022 hišće 29 809 dźěći w starobje hač do dźesać lět w Budyskim wokrjesu, je jich lětsa jenož 25 649. To je spad wo něhdźe 14 procentow. Ličba dźěći pod třomi lětami je w samsnym času wot 6 812 na 4 705 spadnyła. Hižo wjacore lěta je mjenje porodow. W lěće 2016 zličichu w cyłku 2 608 porodow. Dźewjeć lět pozdźišo, w lěće 2025, bě jich hišće 1 456. Tež starobna struktura wobydlerstwa hraje rozsudnu rólu. Ličba we wokrjesu bydlacych žonow mjez 19 a 35 lětami je so raznje pomjeńšiła. W lěće 2016 bě jich 21 255, w lěće 2025 hišće 16 145.
Choćebuz (SN/MiR). Strowota a strowotniske zastaranje přichoda běštej temje 2. łužiskeje fachoweje konferency w Kulturnej fabrice w Schönbachu njedaloko Lubija. Na zarjadowanju Syće strowa Łužica wobdźěli so něhdźe 80 zajimcow, kotřiž so z fachowcami z wědomosće a praksy do rozmołwy dachu. Fachowe nastorki za to daštaj mjez druhim projektowy koordinator za medicinske zastaranje w Zhorjelskim wokrjesu Markus Cording kaž tež prof. dr. Kristina Barczikowa, nawodnica projekta ZukunftAlter, spěchowaneho wot zwjazkoweho ministerstwa za slědźenje, technologiju a swětnišćowe lětarstwo (BMFTR). Zhromadnje z nimaj nazběrachu wobdźělnicy nowe ideje a nadźěłachu sej nowe perspektiwy.
Mikławš Krawc narodźi so w delanskich Sernjanach a přežiwi dźěćatstwo w ryzy serbskej wokolinje. Kaž někotryžkuli jeho rowjenk poda so po skónčenju ludoweje šule 1947 do čěskich Warnoćic na serbski gymnazij. Tam nasrěba so słowjanskeho ducha, w kotrymž je čas žiwjenja spomóžnje skutkował. Po abiturje na prěnjej Serbskej wyšej šuli w Budyšinje studowaše na pedagogiskim instituće w Małym Wjelkowje wučerstwo a skutkowaše potom jako nowowučer w błótowskich Bórkowach, pomhajo tak natwarjeć serbske šulstwo w Delnjej Łužicy.
W běhu krótkeho časa trjebachu serbske šule tehdy nuznje wučbne plany a wučbnicy za wučerjow. Serbskich pedagogiskich wědomostnikow njebě a serbska wotnožka Němskeho pedagogiskeho centralneho instituta (pozdźišo Akademija za pedagogiske wědomosće APW) wołaše za wučerjemi z praksy. Mikławš Krawc bě jedyn z nich, kotřiž so do noweho nadawka zanurichu. Hač do politiskeho přewróta wón serbske šulstwo z wažnymi wudźěłkami přewodźeše.
Kak sej swój přichod předstajiš, kotre powołanje chceš wukonjeć? Prašenje to je, z kotrymž běch runja wjele druhim młodym ludźom hižo zahe konfrontowana. W kotrym powołanju so widźu? A přeco mam samsnu wotmołwu: „Cyle wěsta sej hišće njejsym.“
Powołanske wiki so stajnje měnjeja. Nowe powołanja nastawaja, hdźež so druhe měnjeja abo zhubja. Poskitk studijnych a wukubłanskich směrow dale rosće, tak zo nimale přehlad zhubiš. Mam sej plan wo swójskim žiwjenju nastajić, so na swój přichod přihotować, nazhonjenja zběrać a w hoberskim poskitku powołanje namakać, w kotrymž móžu tak efektiwnje a tak dołho kaž móžno dźěłać. Kumštna inteligenca, kotraž mjeztym cyłe nastawki pisa, sej informacije z najwšelakorišich žórłow přiswoja, nałožuje a kompletne wobłuki nadawkow přewozmje, kiž su před lětami hišće dźěławi wosobinsce spjelnili, wohrožuje mnoho powołanjow a wosebje młodu generaciju zaběra.