Nadźija so nowych idejow a impulsow
„Serbska literatura – pozicije a perspektiwy“ rěka druhe zarjadowanje lětušeho rjada Serbskeje debata, kotrež wotměje so srjedu na žurli Serbskeho domu w Budyšinje. Na podiju budźe mjez druhim Syman Pětr Cyž, jednaćel Ludoweho nakładnistwa Domowina (LND). Wo jeho wočakowanjach a wo tuchwilnych wužadanjach wudawanja serbskeje literatury je so Maximilian Gruber z nim rozmołwjał.
Serbskich awtorow je dźeń a mjenje. Je to wuslědk falowaceho spěchowanja literarneho dorosta?
Zo je serbskich awtorow dźeń a mjenje, tak pawšalnje wobkrućić njemóžu. Mamy lěto wob lěto tójšto angažowanych Serbowkow a Serbow, kotřiž so pjera jimaja a swoje teksty tež wozjewjeja. To su zwjetša twórby krótkeje prozy abo lyriki, kiž so často w antologijach abo w nowinach a časopisach wozjewjeja. Njeda pak so prěč, zo je so ličba powołansce pisacych w běhu zašłych 40 lět drastisce pomjeńšiła. Z tym je zdobom mjenje dołheje prozy, na přikład romanow. Knižna produkcija LND bě zašłe lěta poměrnje stabilna. To rěka, zo kóžde lěto něhdźe 25 do 35 knihow wudawamy.
Mjez bladami zajeći
„Sy hižo słyšała, zo …?“ – Blady, kleski, hódnoćenja. Štó to njeznaje? Runje w našim wjesnym regionje mi přeco zaso napadnje, kak spěšnje so wo druhich sudźi. Wšojedne, hač je něchtó něšto dobre docpěł abo zmylk sčinił – wšo so komentuje, hódnoći, zarjaduje. Husto bjez toho zo je cyła stawizna znata. Tute zadźerženje so na mnohich městnach normalizuje a so lědma do prašenja staja. Potom so će prašeja: Čehodla chceš jako młodostna Łužicu wopušćić? Snano leži dźěl wotmołwy runje tu: we wuskosći někotreježkuli mysle a w začuću, zo so stajnje wšo wobkedźbuje a posudźuje. Negatiwne stejišća – hač potrjechja seksualitu, wěru abo stil drasty – njetworja pozitiwnu klimu a z tym tež žane městno, na kotrymž chcu so swobodnje wuwiwać. Nochcu prajić, zo kóždy tajki je. To by tym napřećo njefairne było, kotřiž tolerantnišo mysla a jednaja. Štóž so narěčany čuje, smě to rady sam za sebje pruwować.
Sportowe zarjadowanja rady fotografuje
Po tym zo bě Mia-Katarina Hrjehorjec loni maturowała, wona tuchwilu po Nowoseelandskej pućuje. Jedyn z jeje wulkich hobbyjow je sportowa fotografija. Lisa-Maria Cyžec je so z njej wo tym rozmołwjała.
Kak sy k fotografowanju přišła?
Na fotografowanje sym přez swojeho bratra Konstantina storčiła. Wón je před něhdźe třomi lětami započał, sportowe zarjadowanja fotografować. Jako bě raz zadźěwany, je mi spontanje kameru do ruki stłóčił a mje na termin pósłał. Tehdy tak prawje njewědźach, što mje wočakuje a běch technisce hišće njewěsta. Přiwšěm sym sej tam dojěła, dokelž mějach lóšt, to wuspytać. Tutón mały dyrdomdej je mje hnydom fascinował. Wot toho časa so intensiwnje ze sportowej fotografiju zaběram. Spočatnje fotografowach hłownje koparske hry, wosebje zastupujo swojeho bratra.
Što najradšo fotografuješ a čehodla?
Kontrowersy so njeboji
Lětuša Serbska debata zahaji so srjedu w 19 hodź. w Budyskej dźěłarni „Dźěłań dźeń“. Prěnje zarjadowanje rjadu pod titulom „Serbska generacija Ž – hinaše žiwjenje, hinaša lubosć?“ ma mjez druhim Maximilian Gruber na starosći. Z nim je so Lisa-Maria Cyžec rozmołwjała.
Zhromadnje z Rahel Zelnak a Lukášom Novosadom wuhotuješ lětušu prěnju serbsku debatu. Na čo so wosebje wjeseliš?
Najbóle so wjeselu, zo wo tutej temje rěčimy. Sam wšak sym čłon młodeje generacije, kotruž jako Gen Z, serbsce potajkim generaciju Ž pomjenuja. To druhe, na čož so wosebje wjeselu, je wuměna z publikumom, wšako chcemy lětsa trochu hinaši format debaty wuspytać. Při tym njebudźe hižo tajke krute dźělenje mjez wosobami na podiju resp. na jewišću a publikumom. Wšitcy smědźa cyły čas sobu diskutować.
Zarjadowanje ma titul „Serbska generacija Ž – hinaše žiwjenje, hinaša lubosć?“. Što wosobinsce z tym zwjazuješ?
Nichtó sam wěrnosć nima
„Myslu, potajkim sym“ – w tutej krótkej sadźe pućrubarja rozswětlerstwa Renéja Descartesa ze 17. lětstotka tči jadro našeho okcidentalneho indiwidualizma. Štož je pola nas za wšěch samozrozumliwe, njewotwisnje wot politiskeho swětonahlada a wšojedne hač do Boha wěrja abo nic, móže ludźom w druhich kulturach a kónčinach swěta dospołnje cuze być.
Rodźeny Choćebužan Roberto Simanowski, kulturny wědomostnik, kiž so z filozofiskeho wida z medijemi zaběra, je na to w knize wo kumštnej inteligency (KI) skedźbnił. US-ameriscy poskićowarjo „rěčnych mašinow“, z kotrymiž ludźo mjeztym po cyłym swěće za wotmołwami na prašenja wšědneho dnja pytaja, bědźa so přiběrajcy z pobrachowacej akceptancu w Africe a Aziji. Wšako njeje KI jenož z hoberskim mnóstwom datow wuhotowana, ale tež z hódnotami programowana. A tute su rozdźělne. Simanowski zwěsća, zo knježi nic jenož w afriskich towaršnosćach město „myslu, potajkim sym“ skerje zasada „dokelž my smy, sym ja.“ Čłowjek njewurostuje ze sebje samoho, ale ze zhromadnosće.
Pućowacy su sej wohroženja wědomi
Maik Förster je mějićel pućowanskeje agentury Evangtours w Połčnicy, kotraž je na jězby do Israela specializowana. W zwisku z wójnskimi rozestajenjemi na Bliskim wuchodźe je so Milan Pawlik z nim rozmołwjał.
Knježe Förstero, su mjez pućowacymi, kotrymž sće jězby sposrědkował, tež někotři w tuchwilu wot wójny wohroženych kónčinach po puću?
Do kónčin w golfowym regionje jězby njeposkićujemy, ale w Israelu su jednotliwi mojich kupcow po puću. Někotři su tam na přikład na dźěłowym přebytku w kibbuzu, tamni pućuja na turje „Na slědach Jězusa“. Z nimi sym w stajnym zwisku. Momentanje njewidźu móžnosć, kak móhł jim pomhać so dočasnje nawróćić. Po mojim měnjenju je za nich tuchwilu najwěsćišo, zo wostanu na městnje, hdźež su. To sym jim tež tak zdźělił.
Wy sam pućowanske skupiny wosobinsce do Israela přewodźujeće. Hdy sće posledni raz w kraju přebywał?
Začuća ludźi zapopaduje
Štóž našu nowinu kedźbliwje čita, tomu je jeho mjeno cyle wěsće hižo napadnyło: Konstantin Hrjehor přewodźa ze swojej kameru kulturne a sportowe zarjadowanja, ale tež priwatne swójbne wjerški kaž kwasy. Wo jeho puću k fotografowanju a wo tym, što jeho wosebje na tutej zaběrje puta, je so Lisa-Maria Cyžec z Róžeńčanom rozmołwjała.
Kak sy k fotografowanju přišoł?
Prěnjotnje sym za móžnosću pytał, sej něšto přizasłužić. Přez swojeho nana dóstach šansu, sportowe zarjadowanja za Serbske Nowiny fotografować. Z kóždym zarjadowanjom buch we wobchadźe z kameru wěsćiši a fotografowanje so mi dźeń a bóle spodobaše. Tak sym so krok po kroku do tohole dźěła zanurił.
Što najradšo fotografuješ a čehodla?
Najradšo fotografuju kwasy, festiwale a druhe zarjadowanja. Wosebje mje zahorja, hdyž móžu ze swojej kameru woprawdźite začuća zapopadnyć. Tute wokomiki su jónkrótne, a runje to mje na fotografowanju fascinuje. Kóžde zarjadowanje ma swójsku atmosferu. Tu chcu na foće widźomnu sčinić.
Što će wosebje na fotografowanju wabi?
Naslědnika namakać njeje samozrozumliwe
Hač do lěta 2030 steji w Sakskej kóžde lěto něhdźe 1 500 priwatnych předewzaćelow před nadawkom, za swoju firmu naslědnika namakać. Demografiskeho wuwića dla pak je to dźeń a ćešo. Jenož dźěl předewzaćelow ma zbožo, zo dźěćo w swójbje firmu přewozmje. Tuž hrozy strach, zo so w blišim přichodźe kopica předewzaćow zhubi.
Srjedu rozprawjachmy w Serbskich Nowinach wo rjanym přikładźe, kak je so w Njeswačanskej fyzioterapiji Angeliki Domašcyneje poradźiło, naslědnicu namakać. Tam drje so praksa njeje w swójbje dale dała. Za to pak stej trochu zboža a připad dopomhałoj, zo je Marija Škodźina z Wotrowa, kotraž chcyše so dawno hižo zesamostatnić, wo móžnosći zhoniła, praksu přewzać. Hdyž na kóncu wobě stronje profitujetej je takrjec wšo w porjadku. Wjelelětna mějićelka so wjeseli, zo praksa dale wobsteji a naslědnica ma šansu, swójske plany zwoprawdźić.
W prawym wokomiku
Z wjele rozpalitosću přewodźa Lea Kralec kwasy a wosebite wokomiki ze swojej kameru. Kajki bě puć k fotografiji ? Wo tym je so Lisa-Maria Cyžec z njej rozmołwjała.
Kajki bě puć k fotografiji?
Hižo zahe sym wjele ze šmóratkom fotografowała – předewšěm přirodu, přećelow a wosebite wokomiki. Sym při tym přeco zaso nowe perspektiwy wuspytała a pytnyła, zo mje tema zahorja. Mój nan je widźał, kak jara so za fotografiju zajimuju, a je mi prěnju kameru darił. Tuta je mi hišće raz cyle nowe móžnosće wotewrěła. Tež hdyž maja kamery šmóratkow dźensa jara dobru kwalitu, skići fotoaparat prosće wjace funkcijow a předewšěm wjace kreatiwneje swobody.
Što najradšo fotografuješ?
Přeja sej serbske wobdźělenje
Žónske akciske tydźenje 2026 w Budyskim wokrjesu wočakuja wot tuteje njedźele hač do kónca měrca zajimče a zajimcow na wjace hač połsta zarjadowanjow. Mjez poskitkami něhdźe 40 akterow njeje ani jedyn wuraznje serbski.
Wojerecy (SN/MiR). W aktualnym programje žane eksplicitnje serbskorěčne poskitki njejsu. To wotbłyšćuje lětuše wobdźělenje. Tole zwuraznja na naprašowanje SN Luise Baatzsch, projektowa nawodnica „Čińće raz něšto z mocu“ w žónskej iniciatiwje Budyšin z.t.. „Witamy wuraznje přichodne kooperacije a wobdźělenja – tež ze serbskimi towarstwami, iniciatiwami a dalšimi akterkami a akterami - runje tak z dalšimi rozdźělnymi rěčnymi a kulturnymi pozadkami“, wona rjekny. Mjeztym 6. žónske akciske tydźenje w Budyskim wokrjesu organizuja społnomócnjene za runostajenje města Budyšin a Wojerec kaž tež Budyskeho wokrjesa a Budyska žónska iniciatiwa zhromadnje.
