Za runohódnu dwurěčnosć

štwórtk, 14. meje 2020
artikl hódnoćić
(0 )
Dwurěčny popis w jenakej wulkosći na nowej tafli w Lubjencu  Foto: Julian Nyča Dwurěčny popis w jenakej wulkosći na nowej tafli w Lubjencu Foto: Julian Nyča

Nowonastajene wjesne a měšćanske tafle su w jenakej wulkosći popisane, dlěšodobnje pak wšitke wuměnja

Němčina a serbšćina stej we Łužicy runohódnej rěči. Wotpowědnej zapiskaj namakamy we wustawomaj Braniborskeje kaž tež Sakskeje. W praksy to mjez druhim woznamjenja, zo maja zjawne zarjadnišća, zastanišća zjawneho wobchada a pućniki dwurěčnje popisane być. Tele předpisy zwoprawdźić je proces, z kotrymž na wšelakorych runinach rozdźělnje wobchadźeja.

Před lětomaj bě Budyski krajnoradny zarjad­ brošurku publikował, w kotrejž „nastorči naprawy za podpěru žiweje dwurěčnosće, kotrež su zdźěla na jednore wašnje realizujomne, zdźěla pak sej tež wjetšu financielnu a/abo organizatorisku prócu žadaja“. Jedyn z přikładow bě namjet, wjesne kaž tež měšćanske tafle na započatku a kóncu sydlišćow (Orts­eingangs- und Ortsausgangstafeln) tak wuhotować, zo jewitej so pomjenowani w jenakej wulkosći. Wot lěta 2018 je to kruće předpisane. Tajke tafle namakamy mjez druhim w Budyšinje a Choćebuzu. Najnowše po tym wašnju wuhotowane su lětsa na přikład w Lubjencu (Mehl­theuer) a Nowoslicach kaž tež we wjacorych wsach gmejny Ralbicy-Róžant instalowali. Dokelž pak so tele tafle­ krok po kroku po potrjebje wuměnjeja, nańdźemy w regionje starše a nowše popisy takrjec w „měrliwej koeksistency“, často samo w samsnej wsy/samsnym měsće. „To ma předewšěm praktiske kaž tež pjenježne přičiny“, rozłožuje wo­ społnomócnjena wokrjesa Budyšin za serbske naležnosće Regina Krawcowa. „Zamołwite zarjady tafle wuměnjeja, su-li, čehodla tež přeco, wobškodźene. Nastajimy-li nowe, da mjeztym na runohódnej pomjenowani dźiwamy. Zo to raz spěšnišo raz pomałšo činimy, zaleži tež na tym, zo su wjacore instancy za to zamołwite. Wotwisnje wot toho, hač jedna so wo wo­krjesnu, krajnu abo zwjazkowu dróhu, rozsudźeja wotpowědne zarjady. Za wo­krjes na přikład je to dróhotwarski wotrjad wobchadniskeho zarjada. A su samo pady, zo maja jednotliwe nadróžne mištrownje naležnosć na starosći. Mój nadawk je popisy kontrolować a, je-li trjeba, wuporjedźeć.“

Nastupajo zwoprawdźenje w brošurce namjetowaneho nowelěrowanja wobkedźbuje Regina Krawcowa „bjezdwěla wěsty postup. Hdyž so na to dopominam, kak su spočatnje ze serbšćinu w zjawnym ru­mje­ wobchadźeli, je so połoženje w minjenych lětach jasnje polěpšiło. Dźensa so na přikład ručne korektury, potajkim přelěpjene tafle abo často samo wopak wudospołnjene hóčki a smužki, wjace njejewja. Lěpšina wězo tež je, zo awtomatizowane wuhotowanje nětko w rukach jeničce jedneje firmy leži.“

Wjetši ćišć, „žiwu dwurěčnosć“ na tym polu dale šěrić, ma społnomócnjena za „kontraproduktiwny. Njeje načasu sej nablaku maksimum žadać. Smy wjele docpěli a měli so nad tym tež raz wje­selić. A kompromisy přeco k tomu słušeja – tak su so na přikład mnohe komuny za to rozsudźili, zasadnje mjeńše tafle wužiwać. StVO dowola dwě wulkosći, a mjeńše su nastupajo tak mjenowane wětrowe wobćežowanje prosće kmańše, dokelž hodźa so jednorišo hladać, štož wězo zdobom mjenje kóštow woznamjenja. StVo pak nimo dowoleneho pisma tež wulkosć pismikow předpisuje, tak zo je městno za popis wobmjezowane.“

Přiwšěm „wězo dawno hišće hotowi njejsmy. Prócuju so wo to, dotal jednorěčnym taflam na kromje serbskeho sy­dlenskeho ruma serbske wotpowědniki přidać. Mam to za wažne, dokelž so pomje­nowanja hewak prosće zhubja. Štó da dźensa hišće wě, zo eksistuja wokoło Lubija Bělecy abo Róžany? Byrnjež tam snano dźensa jenož hišće mało Serbow – dyžli scyła – bydliło, by dwurěčny popis stawizny regiona wotbłyšćował, łužisku wosebitosć wuzběhnył a snano akceptancu serbšćiny polěpšił.“

Reginu Krawcowu podpěruje politisce aktiwny slawist Julian Nyča, kiž bě tež mjenowanu brošurku sobu zdźěłał. Přez lěta hižo so wón za runohódnosć rěčow we Łužicy zasadźa. „Po wjelelětnych serbskich prócowanjach – z boka wjacorych politiskich stron, Domowiny, Rady za serbske naležnosće a jednotliwcow – płaći wot lońšeho, zo maja serbske mjena při wjesnych taflach ‚po móžnosći‘ jenak wulke być. ‚Po móžnosći‘ – to njeje idealne, dokelž njeje jasnje definowane, hdy tajka móžnosć wobsteji/njewobsteji. Po tym zo sym w prěnich měsacach lěta hižo­ někotre nowe wjesne tafle namakał, móžu zwěsćić, zo je nětko woprawdźe předpisej wotpowědnje wuhotuja“, pisa Nyča na Facebooku. Přiwšěm tež wón podšmórnje, zo su wěste koncesije trěbne: „Někotrym je napadnyło, zo njeje ‚Kreis Bautzen‘ na taflach přełoženy. To za­leži na tym, zo płaći wěsta minimalna wulkosć za napisy. By-li ‚Wokrjes Budyšin‘ hišće dodaty był, pak njeby wjesne mjeno we woběmaj rěčomaj w samsnej wulkosći wjace městno na tafli měło. Tuž je to kompromis, z kotrymž móžemy poprawom derje žiwi być.“

Zo njeje podarmo, politikarjow na njedostatki skedźbnić, móhła njewočako­wana reakcija na iniciatiwu Juliana Nyče dopokazać. We wobłuku lońšeho wólbneho boja za Sakski krajny sejm wuho­towaneho rjadu „Rozmołwy ze Saksami“ w Budyskim Serbskim domje bě wón nastorčił, so nimo wjesnych taflow tež raz tak mjenowanemu „znamješku 385“ wěnować. Tele zelene tafle ze žołtym napisom pokazuja na sydlišćo, bjeztoho zo mjeńšu spěšnosć jězdźidłow předpisuja, kaž na přikład w Bušence abo Třoch Hwězdach. „Tam dwurěčnosć dotal scyła předpisana njebě. Po rozmołwje z te­hdy­šim statnym sekretarom Stefanom Brangsom su mi poručili, zamołwitym w Drježdźanach problem z listom spo­srědkować.“ Čehodla dotal žane wot­powědne postajenje eksistowało njeje, Julian Nyča njewě. „Snano su prosće na to zabyli. Wšako nimamy přewjele tajkich taflow, ale porjad dyrbi być!“ Ćim bóle sej wón waži, zo „so ‚znamješko 385‘ nětko w internym lisće ministerstwa prěni raz jewi. Mjez druhim tam steji, zo měli přichodnje runohódne wužiwanje němskeho a serbskeho mjena rjadować.“

Nawjazujo na zawod tohole přinoška skedźbnja Julian Nyča na „dalše projekty na polu zjawneje dwurěčnosće, kotrež runje běža“. Jedna so wo konsekwentnje w jenakej wulkosći popisane dwurěčne taflički na wšěch busowych zastanišćach w serbskim sydlenskim rumje (we Wo­je­recach prěnje hižo steja) a wo wotpowědne wuhotowanje kolesowarskich pućnikow. Doniž njebudu tele naprawy zdo­konjane, „zawěsće hišće někotre lěta zańdu“. Bosćan Nawka

wozjewjene w: Lokalka

Galerija

dalši wobraz (1) Dotal bjez zawjazowaceho rjadowanja je „znamješko 385“. Foto: SN/Hanka Šěnec
dalši wobraz (2) Stara, ručnje wuporjedźena wjesna tafla w Baćonju z rozdźělnej wulkosću pisma
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND