„Maći, my njechamy hišće wumrěć!“

srjeda, 27. meje 2020
artikl hódnoćić
(0 )
Foto pokazuje zaróštowanu Róžeńčansku cyrkej. Hdy je nastało, njeda so wěsće rjec. Třěchu běchu wjesnjenjo najprjedy ze słomu pokryli, tež wěžu prowizorisce začinichu, zo njeby dešć dalšu škodu načinił.  Foto: Foto-Schmidt Budyšin Foto pokazuje zaróštowanu Róžeńčansku cyrkej. Hdy je nastało, njeda so wěsće rjec. Třěchu běchu wjesnjenjo najprjedy ze słomu pokryli, tež wěžu prowizorisce začinichu, zo njeby dešć dalšu škodu načinił. Foto: Foto-Schmidt Budyšin

Swoje dopomnjenki na frontu a na čas bjezposrědnje po Druhej swětowej wójnje w Róžeńće ­spisała je nam Budyšanka Chrysta Meškankowa. Nastawk jeje ­staršeje sotry Angele „Kónc wójny w Róžeńće“ bě ju k tomu pohnuł.

Fronta so bliži

Na čas před 75 lětami so hišće poměrnje derje dopominam. To njebě tohorunja moja ródna wjes před wójnskimi wojowanjemi zalutowana wostała. Mjeztym wšak njeje wjace wjele Róžeńčanskich wočiswědkow žiwych. My Rječkecy běchmy štyri dźěći a same z maćerju. Našeho nana, młodeho wučerja, běchu hižo 1939 do wójny sćahnyli. Najmłódša sotřička běše w nalětnich dnjach 1945 runje swoje prěnje narodniny docpěła. Ja běch te­hdy šěsćlětna šulerka 1. lětnika w Róžeńće. Šulu wjace žanu njemějachmy. Nimo běše tež čas, zo so dopoł­dnja w bydlenskej stwě na woknowu ławku čapnych a na póstowe awto čakach. Hdyž je wuhladach, běžach do wsy ke Glawšec ćeće, zo bych so za listom wot nanka prašała. W awgusće 1945 pak přińdźechu maćerne listy na njeho do pola wróćo z přispomnjenjom „Unzustellbar“. Wot toho časa płaćeše jako zhubjeny.

Za nas wjetše dźěći běše wosebity dyrdomdej při dróze zwonka wsy, kotraž wjedźe do Kamjenca. Tam jězdźachu šlescy ćěkancy z konjacymi zapřahami dale do směra na zapad. Na taflach, kotrež mějachu woni při swojich wozach wisajo, móžachmy čitać, zwotkel běchu. Druhdy ležachu w hrjebi jich zhubjene wěcy, kotrež jako trofeju domoj donjesechmy. Dopominam pak so tež derje na čakanje w pincy, hdyž so wonka třěleše. Njeběchu to jenož němscy wojacy, kotřiž mějachu w šuli kwartěr, ale tež francoscy jeći. Sedźicy jónu jako wjetša skupina w uniformach při chěžnym zachodźe w słóncu, wuhladachu jich němscy wojacy wot Sernjanskeho puća sem a počachu třěleć. My z našeho bydlenja na prěnim poschodźe spěchachmy do pincy. Při wočinjenych chěžnych durjach praskachu kulki nutř. Bjezmała by jedna tež mojej noze trjechiła. Wotražena kroma schodźenka hišće dźensa na to pokazuje.

Wulka nuza a tola wodychnjenje

Ćěkachmy z druhimi wobydlerjemi Delan do klóšterskich kónčin. Jako so nawróćichmy, ležeše naša cyrkej w rozwalinach, ale naše bydlenje běše wuchowane. Z woknom na łubi widźachmy pak tež powostanki našeje wosadneje cyrkwje w Ralbicach. Do Róžeńčanskich rozwalinow zwažichmy sej my dźěći nutř hić. Widźu před wočomaj patra Bena ­Mikelu, pochadźaceho z Jaseńcy, kiž běše krótki čas naslědnik administratora Konrada Maudera był, z mužemi na pišćelowej emporje wuradźować. Nahe murje nas šerjachu. Wot pišćeli wězo tež ničo dale njezby. Na nich běše naš nan hrał a tež z wujom Alojsom běchmoj mój z Angelu sobu šłoj, jako wón na swojim poslednim wopyće na swjedźenskich kemšach jako organist zaskoči. Pater ­Mikela nas serbsce naswari, a tak wědźachmy, zo mamy nětko serbskeho duchowneho za Róžant. Kobalcec statok na delnim kóncu wsy bě tohorunja wopor třělenja při husto měnjacych so frontach, a srjedź wsy pódla hatka běše Madleńšec hospodarske twarjenje jenož hišće ruina. Pola nas na starej šuli běše granata třěchu a stwiny wjerch přerazyła, na zbožo pak njebě rozbuchnyła.

W šulskich rumnosćach mějachmy dale zakwartěrowanja. Tak měješe Ra­dworski korčmar, knjez Kral, jatych dohladować. Njezabudu, kak wojacy Čerwjeneje armeje jemu přikazachu so na puć do Kamjenca podać. W straše wón na to swoju flintu pytaše. Za kolonu my potom cyle wobojani hladachmy. Hišće samsny dźeń bu wón po puću do Kinsporka zatřěleny. Dalši wopor běše naš wjesnjan Michał Krawc. Jako so jeho swójbni domoj wróćichu, nadeńdźechu jeho zatřěleneho we łožu, a to uniformu wohnjoweho wobornika woblečeneho. Jeho wudowa dowjeze jeho ćěło hromadźe ze susodku na rěblowanym wozu na kěrchow do Ralbic.

Nas dźěći pak hnuješe hišće čerstwiši row při našej cyrkwi. Naš sobušuler Jurij Rječka ze Smjerdźaceje, kotrehož běchmy na kemšach tež jako ministranta při wołtarju widźeli, běše při ćěkanju mjez Smjerdźacej a Róžantom na sćěhi ranjenja přez granatu wudychał.

Žiwjenje hinak dale dźe

W naslědnym času njepřińdźechu jenož prošacy do wsy, ale domapytani buchu ludźo wot wojakow Čerwjeneje armeje, kotřiž sej to wužadachu, štož mějachu ­jako dobyćerjo za swoje prawo. Jako so woni jónu na našu młodu pěstońču Hańžku Misalic měrjachu, my štyri dźěći płačo wołachmy, zo jim ju njedamy. A woni so woprawdźe wotsalichu, bjeztoho zo bychu jej křiwdu načinili abo něšto druhe spakosćili.

Přez cyłe lěćo hač do nazymy žiworjachu w šulskich rumnosćach dale ćěkancy. Běše nam zlě widźeć, kak spachu woni jeničce w słomje na špundowanju. Chorobna sotra z Hrańcy jich zastarowaše. Natykowacych chorosćow dla mějachmy přistup zakazany, ale dopominam so hišće derje na pod woknom w smjertnej bědźe so Bohu wołacu starušku.

Mortwych wo­jakow wšak běchmy hižo na dompuću wokoło Smječkečanskich kupjelow w hrjebjach ležo widźeli. Tola tež do lěsa běše nam potom přistup zakazany. We wulkej nuzy bě wjele ludźi na to poka­zanych, w lěsu jahodki šćipać, hriby pytać a k tepjenju hałzy za walčki a hable zběrać. Tam ležace ćěła padnjenych wojakow drje buchu bórze pochowane, a brězowe křiže z woclowymi nahłownikami předołho na čerstwe rowy njeskedźbnichu, njerozbuchnjeneje municije dla pak wědźachmy wo dalšim straše za naše žiwjenje.

Wot nazymy smědźachmy zaso do šule chodźić. Dóstachmy serbskich wučerjow a serbske wučerki. Mjez nowowučerkami běše naša mać. Wona tež wšě­dnje w šuli dale w serbskej narodnej drasće chodźeše. W našej šuli mějachmy lědma němskich šulerjow. Ći z němskeho staršiskeho domu su sej tuž samozrozumliwje wot nas serbšćinu přiswojili.

wozjewjene w: Lokalka
Prošu přizjewće so, chceće-li komentar podać

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND