Wosobina swjateho Měrćina steji za skromnosć, lubosć k blišemu a zhromadnosć. To su hódnoty, kotrež dźensniši dźeń často paruju. Předewšěm tute hódnoty měli sej dźensa bóle wažić.
Wone njejsu hižo samozrozumliwe. Wězo su tuchwilu mnozy ludźo chětro njespokojni. Za to je hladajo na towaršnosć a politiku dosć přičinow. Stupace kóšty za žiwjenje, financielne starosće, změny w towaršnosći a strach před přichodom su realne a dyrbja so chutnje brać. Snano pak dyrbjeli tež jónu na to hladać, što wšitko mamy, štož su sej minjene generacije sprócniwje wuwojowali.
Přiwšěm widźu kritisce, hdyž so njespokojnosć a hněw přiběrajcy na to wusměrjeja, AfD podpěrać. Njespokojnosć njeměła k tomu wjesć, zo so politiske přilubjenja a jich móžne konsekwency bjez prašenjow přewozmu. Protestne wólby wšak awtomatisce problemy njerozrisaja, kotrež ludźi zaběraja.
Dwě powěsći stej mje tutón tydźeń wosebje jimałoj. Prěnja powěsć – wona je mje jara zwjeseliła – su wuslědki mjezywólbow w USA. Demokraća su sej we woběmaj komoromaj kongresa wjetšinu sydłow zdobyli. Za Donalda Trumpa, kotryž běše wólby wusko ze swojej wosobu zwjazał, bě rezultat kaž plista mjezwoči. Wólbne prognozy wšak běchu tute wuslědki wěšćili. Dźensa, w času jara efektiwnych techniskich móžnosćow wowliwowanja wolerjow we wirtuelnym swěće, pak móžemy so na tajke prognozy lědma hišće spušćeć. Pozitiwny přikład za to je wólbny wuspěch lěweho brazilskeho prezidenta Lule da Silvy před měsacom. W prěnim wólbnym kole běše wón dwaj procentaj za swojim politiskim prawo-konserwatiwnym konkurentom Flávijom Bolsonarom. Jeho zbožo běše, zo Bolsonaro absolutnu wjetšinu njedocpě. Wočiwidnje pak běše wuslědk přiwisnikow Lule da Silvy wubudźił. W běhu něšto njedźel hač do rozsudneho wólbneho koła so jim poradźi, wjace hač milion hłosow „organizować“, a to předewšěm z pomocu socialnych syćow.
Kak sej swój přichod předstajiš, kotre powołanje chceš wukonjeć? Prašenje to je, z kotrymž běch runja wjele druhim młodym ludźom hižo zahe konfrontowana. W kotrym powołanju so widźu? A přeco mam samsnu wotmołwu: „Cyle wěsta sej hišće njejsym.“
Powołanske wiki so stajnje měnjeja. Nowe powołanja nastawaja, hdźež so druhe měnjeja abo zhubja. Poskitk studijnych a wukubłanskich směrow dale rosće, tak zo nimale přehlad zhubiš. Mam sej plan wo swójskim žiwjenju nastajić, so na swój přichod přihotować, nazhonjenja zběrać a w hoberskim poskitku powołanje namakać, w kotrymž móžu tak efektiwnje a tak dołho kaž móžno dźěłać. Kumštna inteligenca, kotraž mjeztym cyłe nastawki pisa, sej informacije z najwšelakorišich žórłow přiswoja, nałožuje a kompletne wobłuki nadawkow přewozmje, kiž su před lětami hišće dźěławi wosobinsce spjelnili, wohrožuje mnoho powołanjow a wosebje młodu generaciju zaběra.
Pohladaće wy, lubi čitarjo, tež hdys a hdys do słownika? Njeměnju naš woblubowany Soblexx, hačrunjež tam tež nimale wšědnje pohladnu, hdyž za někajkim słowom pytam. Ně, měnju prawy słownik z krutej wobalku z papjerca a wjele stronami. Mam jich doma wjacore a sym cyle hordy na to, zo su mjez nimi někotre trochu starše originale, kotrež su mjeztym žadnostka, kaž Jurja Kralowy serbsko-němski słownik z lěta 1927 a runje tajki wot Filipa Jakubaša z lěta 1954. Wosebje pak česću sej němsko-serbski słownik dr. Filipa Rězaka z lěta 1920. Z něhdźe 90 000 hesłami je wón historiski měznik hornjoserbskeje leksikografije. Druhdy w nim něšto namakaš, štož w Soblexxu njenamakaš. A z tym njeměnju jenož serbske přełožki němskich słowow.
Hižo dźesać lět je Šwicar Gianni Infantino jako prezident mjezynarodneho koparskeho zwjazka (FIFA) w zastojnstwje. So wě, zo móhł tež FIFA kritizować, ale ludźo so runja mi předewšěm na róli prezidenta postorkuja. Hladajmy wróćo na koparske swětowe mišterstwo 2022 w Katarje. Jako bu Katar w lěće 2010 jako wuhotowacy kraj globalneho wjerška kopańcy wuzwoleny, njemějachu tam ani jenički stadion, kotryž by wuměnjenjam tohole wulkeho podawka wotpowědował. To wšak bě jim wšojedne, a w běhu sćěhowacych dwanaće lět su znajmjeńša pjeć nowych stadionow natwarili.
Nic jenož při tym su čłowjeske prawa ignorowali a najskerje hač do 20 000 ludźi, wosebje dźěłowe mocy z wukraja, je při přihotach mišterstwa swoje žiwjenje přisadźiło. Na swětowym mišterstwje wšak so Gianni Infantino za ničo zamołwjał njebě, jemu bě to wšojedne. Hłowna wěc, zo měješe jewišćo, hdźež móžeše so prezentować.
W Ralbicach wotměchu so wčera w tamnišej serbskej wyšej šuli znowa regionalne powołanske wiki. Běše tomu mjeztym třeći raz, zo su so wšitcy zhromadnje na puč nastajili, znowa w Serbach njepřirunajomne zarjadowanje na nohi stajić. Šula z kolegijom a ze šulerjemi, gmejna ze swojimi gmejnskimi dźěłaćerjemi a materialom, banery a plakaty rozwožowacy a připrawjacy starši a gmejnske firmy ze wšěm, štož bě trěbne a štož su móhli w předpolu k dispoziciji stajić.
Wulkotna, haj woprawdźe wulkotna wona bě, ta „Wulkotna woda“. Oratorij pod wuměłskim nawodom Judith Kubicec z kompozitoriskeho pjera Měrćina Weclicha na teksty Róže Domašcyneje a w aranžemenće Johannesa Gerstengarbe je wopytowarja na te a druhe wašnje překwapił. Přewšo putało je mje prašenje, z kotreje přičiny je lědma wo tym rěč, kak aktualna tale produkcija ze swojim wobsahom je a zo so z njej wosebje młodźi ludźo zaběraja. Fota Maćija Bulanka wšěm tym, kotřiž su tekst – snano samo wospjet – čitali, přidatnje jasnje před woči wjedu, z čim so bědźimy. Mi znajmjeńša bě při tychle motiwach a k tomu jadriwych wuprajenjach ćežko dychać. Přetož woda je zakład wšeho žiwjenja, runje tak kaž powětr. Pokładaj to, kotrejž znajmjeńša w bohatych krajach swěta hišće w dosahacej měrje mamy. Kak dołho pak hišće? Lodowcy taja, z tym žórleška wusaknu, studnje wuschnyja, flora a fawna mrěje ... A my? My tohorunja! Ćim wažnišo tuž je, zo bjerjemy chutnje, hdyž młodźi ludźo praja, zo njewědźa, hač swójbu załoža. Boja so, zo njemóža swoje dźěći hižo nasyćić.
Mnohe zwěrjata w běhu počasow swój kožuch měnjeja. Hdyž bywa zymnišo, jim wjace kosmow narosće. Hdyž je potom zaso ćoplišo, wone kosmy zhubjeja. Tołši kožuch sej tuchwilu zawěsće tež mnozy ludźo w Němskej přeja. Nic tajki z kosmow, ale skerje politiski. Časy so měnjeja, to hižo dlěje pytnjemy. Wólbne lěto 2026 pak je nam wšěm pokazało, zo so prawdźepodobnje tež politiski počas měnja: Bywa zymnišo. Hladamy-li na dobu swobodneho demokratiskeho politiskeho porjada, kotraž je so na zapadźe Němskeje po zakónčenju Druheje swětoweje wójny zahajiła, kaž na jedne lěto, potom je so nětko nazyma započała. Zymny wětřik, kotryž změny připowědźa, wěje z wuchoda a wosebje z praweho boka. Nětko wězo twjerdźić nochcu, zo su na přiběracym stresu w politiskim systemje našeje republiki jeničce wolerki a wolerjo na wuchodźe kraja wina. Tola módra karta wólbnych wokrjesow toho abo tamnu funkcionarku w centralach etablěrowanych stronow znjeměrnja. Reakcija na přiběrajcy sylne kromy politiskeho spektruma je často hysteriska.
„Móžemoj serbować? Sy so po mojim zašłym naprašowanju polěpšił?“, woprašach so zaso raz agenta kumštneje inteligency (KI). Sym dźě na nowostki wćipny. W minjenych tydźenjach sym nastawki čitał a podcasty słuchał, hdźež rěkaše, zo su najnowše modele KI mócniše, hač sej myslimy. Štož jich dźěławosć nastupa, su wušikniše, wobrotniše a klewerniše hač čłowjek. Strach so najlěpje předawa, tola wjeršk zašłych dnjow bě pozitiwna informacija, zo su robotery w běhu 88 hodźinow matematiski problem rozrisali, kotryž ludźo w běhu sto lět wujasnić njezamóchu. (Kaž so pozdźišo wopokaza, je realita kaž přeco pisaniša.)
Hinaše su powěsće wo hororu kumštneje inteligency a připowědźenja kónca swěta. Zabudźemy pak, zo je antichryst ciwilizaciji hižo wjackróć hrozył a zo smy wot ličakow dawno wohroženi, dokelž so banki, milinarnje, wobchad w powětře a na kolijach digitalnje rjaduja.
Dietmar, něhdy kuchar w ratarskim zawodźe, bě mój najlubši susod. Bjezdźěłnosći po přewróće je so wuwinył zesamostatniwši so jako zastupjer wikowanskich firmow. Hišće w rentnarskej starobje po Němskej jězdźeše, zo by nakupowanišćam nowe twory do jich sortimenta poručał. Zbohatnył njeje, na hodźinu lědma wjac zasłužeše, hač by jako přistajeny ze zakonskej minimalnej mzdu měł. Wjeselo na wuměnku pak njeměješe dołho, zahe zemrě. Synaj běštaj dźěła dla do zapada šłoj, a wudowa dom swójby w našej wsy wudźeržuje.