Marian Wjeńka

Dopominaće so hišće na njedawne swjatki z krasnym słónčnym wjedrom? Dla toho mam ja hišće špatne swědomje. Wina na tym je fotowoltaikowa připrawa na třěše našeho bydlenskeho domu. Wšojedne hač běchmy na wulěće na Kamjenskej Pastwinej horje abo póndźelu na putniskich kemšach w Róžeńće – naša solarna připrawa njepřestawajcy jednu kilowattowu hodźinu po druhej produkowaše a najwjetši dźěl do syće wotedawaše. A tohodla bych ja bjezmała sobu na tym wina był, jeli by so milinowa syć w našim kraju sypnyła. Přetož připrawow kaž našeje je wjele w kraju, ale lědma štó milinu w tym wokomiku runje trjeba, wšako swjatki lědma štó dźěła, znajmjeńša nic zawody, kotrež bychu wjele miliny přetrjebali. Na zbožo je naš kraj milinu w susodnej Awstriskej wotbył. Tam wodu do zběrnikow klumpaja a ju pozdźišo přez turbinu zaso wotpušća.

Milan Pawlik

Wukaz Donalda Trumpa, zo maja domjace KI-koncerny swoje nowowuwite systemy knježerstwu USA 30 dnjow na přepruwowanje k dispoziciji stajić, je mje tutón tydźeń pozitiwje překwapił. Trump wšak je skerje za swoju neoliberalnu deregulaciju domjaceho hospodarstwa, wosebje tech-branše, znaty. Prawdźepodobnje su jemu poradźowarjo wohrožowanje narodneje wěstoty přez KI wuwědomić móhli. Snano je wot nich zhonił, zo je nowy KI-model US-ameriskeje firmy Anthropic derje na to trenowany, njewěstosće w digitalnych škitnych systemach namakać a je potencielnje tež za nadpady wužiwać.

Vanessa Žurec„To je tola jenož naš praktikant.“ Sada, kotraž so husto připódla praji – a přiwšěm wjele wo dźěłowym swěće přeradźi. Přetož za tutym pozdatnje njestrašnym hrónčkom tči často realita, kotruž mnozy młodźi ludźo přederje znaja: Pobrachowace česćenje, špatne zapłaćenje a dźě­ło, kotrež ma mało z wuknjenjom činić. Poprawom praktikum orientaciji słuži. Šulerki a šulerjo maja prěnje dohlady do powołanjow dóstać, studowacy praktiske nazhonjenja zběrać a wuslědźić, hač so jim woleny puć woprawdźe hodźi. Praktikum měł drje městno wuknjenja być a nic synonym za darmotnu dźěłowu pomoc. Tola realita často hinaša wupada. Praktikanća přewozmu połnočasowe nadawki, dźěłaja pod wysokim ćišćom, činja nadhodźiny a njedóstanu za to druhdy ani přiměrjene zarunanje. Město toho zo so spěchuja, steja mnozy při ćišćaku, warja kofej abo spjelnjeja nadawki, kotrež hewak nichtó činić nochce. Wosebje problematiske potom budźe, hdyž dyrbja młodźi ludźo po wotzamknjenym studiju měsacy dołho njepłaćeni dźěłać, jenož zo bychu scyła šansu na zastup do powołanja dóstali.

Maximilian Gruber

Matura a studij – za dźeń a wjace młodych ludźi je tole žiwjenski plan. W lěće 2023 na přikład je wjace hač połojca wšěch tych, kotřiž běchu šulu zakónčili, studować započinało. Mnohim pak wědome njeje, zo je studij stajnje tež financielne wužadanje. Nimo pilneho wuknjenja dyrbiš podruž płaćić, něšto k jědźi trjebaš, hdys a hdys nowu drastu. Doma sydać wězo tež cyły tydźeń wjeselo njewobradźa, tuž trjeba prawy student tež fenk za přichodnu party. Němski stat studowacych financielnje podpěruje – BAFöG je skrótšenka za staraćela, kiž mnohim studowacym měsac wob měsac pod pažu přima. Na měsac móža studowacy maksimalnje 992 eurow tuteje podpěry dóstać. Přerěznje pak dóstawaja studenća jenož 663 eurow. A jenož něhdźe 14 procentow wšěch studowacych scyła BAFöG dóstawa. Nimo toho wot tych pjenjez dźensa hižo žiwy być njemóžeš. Wšako je jeničce podruž za stwu w někotrych z wjetšich městow dróša hač 500 eurow. Tež pła­ćizny za žiwidła a wšě druhe wudawki razantnje stupaja. Njezadźiwa tuž, zo chodźi wjace hač 40 procentow wšěch studowacych připódla na dźěło.