Dźiwadźelił, pisał a molował

pjatk, 15. meje 2015 spisane wot:

Někotre dopomnjenki

na Pawoła Kmjeća

składnostnje jeho 25. posmjertnin

Wčera (14. meje) bě tomu 25 lět, zo je we Wor­klečanskej chorowni njenadźicy zemrěł znaty Chróšćanski ludowy wuměłc a prócowar Pawoł Kmjeć, po Druhej swětowej wójnje wurjadny serbski dźiwadźelnik, režišer a spisowaćel. Nimo­ toho wón rjenje rysowaše a molowaše. Jemu zmóžni so po wójnje studij wuměłstwa w Praze. Strašneje chorosće dla pak njemóžeše dostudować, čehoždla so 1947 zaso do Łužicy nawróći.

Doma w Chrósćicach pilnje z lajskej dźiwadłowej skupinu zwučowaše. K najwšelakorišim składnosćam nazwučowa krótšu abo dlěšu dźiwadłowu hru, kotruž zwjetša sam spisa. Stajnje wotbłyšćo­waše so w nich jeho nabožne zmyslenje a hłuboka zwjazanosć ze swojej narodnosću. Po tym zo bě Pawoł Kmjeć 1939 hižo w pasionskej hrě sobu skutkował, wón w 50tych lětach sam ze skupinu pasion­sku hru předstaješe. Chróšćanska wosada tule tradiciju 1995 wožiwi.

K rozžohnowanju z dr. Elku Černokožewej

Figura „Pegasa“ přewodźeše minjeny tydźeń sympozij k rožžohnowanju dr. Elki Černokožeweje ze Serbskeho instituta. Křidłaty kóń, na zemi runje tak doma kaž na njebju, a zdobom žona, kotraž do swěta­ trubi – rysowanka to Maje Nagelow­eje. Wona njezwobraznja jenož hybriditu jako hłownu temu konferency, ale tež žiwjenske hesło wjelelětneje wotrjadnicy empiriskeho kulturneho slě­dźenja/ludowědy: we wšelakich sferach skutkować, mjezy překročeć, zwjazać, štož zda so dźělene, njewuzamknyć, ale wotewrěć a wótře wo připóznaće diferency wojować. Na miłym nalětnim wječoru na zahrodźe Marianny Britze smy hišće raz Elku­ Černokožewu dožiwili jako kulturnu wědomostnicu, teoretikarku, wizionarku, rejwarku, mać, koleginu a přećelku.

Won, won do swěta (3)

pjatk, 15. meje 2015 spisane wot:

Po tym zo běch w Marokku pobyła, pytach za dalšim přebytkom zwonka Łužicy. Mój nowy wukrajny cil měješe slědowacej dypkaj spjelnić: 1. rusce ma so tam rěčeć­ a 2. tak njeznaty a njewšědny kaž móžno być. Tadźikistan přeću najbóle wotpowědowa­še. Tež hdy by staršimaj snadź hinak lubšo było, podach so sama do ­tohole kraja. Prajach sej: Pak to zmištruju abo nic, plana B njeje. Tak podach so zašłe­ lěto kónc awgusta na nimale tři a poł měsaca do Dušanbeja w Tadźikistanje.

Při schadźenju słónca w nowej, nachwilnej domiznje přizemich, zymski kabat woblečena, dokelž za njón městna w kófru njebě. Šofer mje při přijomnych 20°C na lětanišću wotewza. Na křižowanišću njedaloko centruma pozastachmoj, zo by wón moje bydlenje namakał. Na jednym boku rjany, nowy wysokodom z marmora a škleńcy, na tamnym starodawny, dodźeržany swětłomódry kompleks ze sowjetskeho časa. To druhe so jako moje nowe „doma“ wukopa. Lift njedźěłaše, tak zo dyrbješe šofer mój 30 kilogramow ćežki kófer hač do dwanateje etaže njesć, hdźež sej bydlenje z Němcomaj a Francozowku dźělich.

650 lět Jaseńca

pjatk, 15. meje 2015 spisane wot:

„Štóž so ze stawiznami zaběra, tón lěpši dohlad do zašłosće ma.“ Z tymle wuprajenjom w pozadku počach za stawiznami Jaseńcy slědźić. Bórze dyrbjach nazhonić, zo je to jara wobćežny nadawk. Tola, štóž z wóčkom a wuchom kedźbuje, tomu so počasu to a tamne ze stawiznow swojeje wsy a domizny wujewi.

 Lětsa swjećimy 650. róčnicu prěnjeho pisomneho naspomnjenja Jaseńcy. Wo wobsydlenju kraja před lěttysacami rěča jenož namakanki materielneje kultury. Wo Jaseńcy pak žórła njeeksistuja. Tuž njewěmy, hdy a kak je sydlišćo na blečku zemje, na kotrymž dźensa steji, nastało. Směmy pak z toho wuchadźeć, zo bydlachu w Jaseńcy hižo do lěta 1365 ludźo. Woni słušachu tehdy do Hodźijskeje wosady, po wutworjenju nowych wosadow pak wot 1365 do Njeswačanskeje. W tym zwisku bu mjeno Jaseńca jako Jesnicz prěni króć pisomnje naspomnjene. Wědomostnicy měnja, zo je mjeno wotwodźene wot „Sydlišćo při Jasenjowym lěsu“. Zawěsće je tehdy w tejle kónčinje wjele jasenjow – němsce Esche – rostło.

Čas reformacije

Lětsa je tomu 70 lět, zo je so Druha swětowa wójna skónčiła. Jako šulscy pacholjo přiběrajcy wójnu wědomje zapřijachmy. A nalěto 1945 jeje zahubu z poslednimi surowymi bitwami zaso w domiznje na swojej koži dožiwichmy. Wone po­dawki su so mnohim do pomjatka zaryli. Z łahodnym hesłom dopomnjenki pak kryja so přetrate strachi, ćerpjenja, smjerć a zrudoba.

Nowy wučer

W lěće 1942 přińdźe nowy wučer do Róžanta, Němc z Drježdźan. Chromy zepě­raše so na kij, kajkiž něhdy „kundar“ mjenowachmy, pozdźišo „špocěrštok“. Jako šulerjo smy nazhonili, zo so tónle předmjet tež jako powučowanski (zo njebych prajił chłostanski) nastroj w šuli hodźeše. K swojej wšědnej šulskej kapje, tajkej Bayerskej z našitymi dubowymi łopjenami debjenej a z rohowymi kneflemi, měješe wučer Werner někajke napadne wojerske znamješko připinjene. Počasu so dopowěda, zo je to za wójnske zranjenje. Tohodla dźě so wón na kundar zepěraše.

Won, won do swěta (2)

štwórtk, 30. apryla 2015 spisane wot:

Won do swěta běch sej za lěto 2014 předewzała. Podach so tuž ze studijnej přećelku do Marokka. Prěnja nóc w cuzbje wšak njebě tajka, kaž běchmoj sej ju předstajiłoj. Přiwšěm smój na swojim přebytku na sewjerozapadźe Afriki tójšto dožiwiłoj.

Z hotela w měsće Ouarzazate dźěše přez Atlasowe horiny z busom dale do metropole Marrakesha na juhu kraja. Pisany labyrint to najwšelakorišich wikowanišćow, torhošćo Djemaa el Fna z powědarjemi stawiznow, zapřahi, wěšćerjo, hady, wopicy w pjeluškach, předawarjo zwěrjećich stawow za hojenje a dołhe rynki kuchnjow pod hołym njebjom. Z tak mjenowaneje „parle juha“ podachmoj so k morju. Měrne, mórske mě­stačko Essaouira ma cyle hinaši dnjowy wotběh hač Marrakesh: wodnjo surfować, k wječeri sej čerstwu rybu popřeć a live-hudźbu z rejwacymi wuměłcami dožiwić, kotřiž woheń pluwaja.

70 lět po kóncu Druheje swětoweje wójny

štwórtk, 30. apryla 2015 spisane wot:

Dźěćace dožiwjenja a wójnske wopory

Loni nazymu spominachu w mnohich krajach na spočatk dweju swětoweju wójnow. Lětsa w meji je tomu 70 lět, zo bě so Druha swětowa wójna skónčiła. Wot lěta 1930 rodźeni hólcy hišće wojakować njetrje­bachmy. W swojich šulskich lětach pak přiběrajcy wójnu wědomje zapřijachmy. A nalěto 1945 jeje zahubu z poslednimi surowymi bitwami­ zaso w domiznje na swojej koži dožiwichmy. Wone podawki kóždemu zas a zaso na powjerch pomjatka přichadźeja. Z łahodnym hesłom dopomnjenki pak kryja so přetrate strachi, ćerpjenja, smjerć a zrudoba.

Prěnje němske słowo

Jutry 1938 zastupich do šule. Wšo wu­knjenje bě za nas serbske dźěći dwójna ćeža. Wšako dyrbješe wuwučowanska rěč němska być. Ta bě nam runje tak nowa a cuza kaž pismiki a ličby. Mnohemu serbskemu wučerjej, kiž tu snano hišće bě a měješe započatkarjow wučić, tehdy zawěsće narodne wědomje a swědomje krawješe.

wojerske jednotki 1. běłoruskeje a 1. ukrainskeje fronty počachu 16. apryla 1945 rano ze swojej Berlinskej operaciju za zdobyće němskeje stolicy. Wone běchu do toho dwaj měsacaj nad Wódru a Nysu stali a so na wulki nadběh dokładnje přihotowali. W běhu Berlinskeje operacije buštej tež Łužica a z njej serbski lud po ćežkich a woporliwych bo­jach­ wuswobodźenej. Mnohe městna w Hornjej a Delnjej Łužicy stachu so w poslednich aprylskich a prěnich mejskich dnjach 1945 z krawnym bitwišćom.

Mjeztym zo w Delnjej Łužicy a na sewjeru Sakskeje wuchodnje Łobja sowjetscy wojacy wuspěšnje postupowachu, dóńdźe w poslednich dnjach apryla 1945 k jara ćežkim wojowanjam. We wobłuku 1. ukrainskeje fronty wojowaše tež 2. pólska armeja pod komandom generala Świerczewskeho. Jeje 1. tankowy korps kaž tež 8. a 9. diwizija pěškow běchu po 19. aprylu sewjernje Budyšina přez serbske wsy a Kamjenc spěšnje do směra na Drježdźany postupowali, mjeztym zo pra­we křidło 2. pólskeje armeje wróćo wosta.

Historisku wučbnu hodźinu dožiwić móhli

štwórtk, 30. apryla 2015 spisane wot:

Młodostni měli sej struchłe podawki před 70 lětami w našej domiznje do pomjatka zašćěpić

W zymje dyrkotajo, pod předešćnikom w skupinkach so mjez sobu wohrěwajo, připosłuchachu młodostni wutoru do­połdnja stawiznarjej Alfonsej Kuringej na łuce pod Chróšćanskej Fulkec hórku. Pančičan-Kukowčan rysowaše šulerjam 10. lětnika Ralbičanskeje wyšeje šule, kak bě k surowym bitwam w Chrósćicach a wokolinje dóšło, při kotrychž su tam­ před 70 lětami sta pólskich, so­wjetskich a němskich wojakow zahinyli.

28. apryl 1945 njeje jenož historiski datum za staršu generaciju Serbow, kotraž sej jón čas žiwjenja w pomjatku wobchowa. Tež dźěći a młodźi ludźo maja­ wo tym zhonić, zo běchu tón dźeń wosebje pólscy wo­jacy wokoło Zejic,­ Lejna,­ Chrósćic a Pančic-Kukowa swoje žiwjenje za swobodu přichodnych generacijow woprowali.

Serbske kapały wuhotuja w meji wosebity koncert w Budyskim sociokulturnym srjedźišću

Budyski Kamjentny dom je spočatk lěta z eksila na Alberta Schweitzerowej zaso do swojeho domu na Kamjentnej přećahnył. Dawno njeje twarjenje tajke, kaž je mnozy z minjenych lětdźesatkow znaja. Město ćmowych chódbow je tam dźensa wšudźe swětło, rumnosće a běrowy su nowowuhotowane. Tež žur­lu­ ze 400 městnami a z najmodernišej digitalnej techniku lědma hišće spóznaješ. Najebać to maja mnozy, tež Serbja z Budyšina a wokoliny, na stary Kamjentny dom přewšo rjane dopomnjenki, wšako móža so hišće derje na wjesołe hodźiny swój čas w tymle srjedźišću dopomnić. Mnohim měšćanam a dalšim wopytowarjam bě Budyski Kamjentny dom tajke něšto kaž druhe doma. Tak bě sej tójšto hólcow a holcow tež swójbnych problemow dla wšědnje a wosebje na swjatych dnjach kaž hody do sociokulturneho centruma wosrjedź Budyšina wućeknyło. Tam móžachu z druhimi wo swojich starosćach rěčeć.

nawěšk

nowostki LND