Jednorěčnosćje hojomna chorosć
W tutej kolumnje powědaja štyrjo redakciji SN znaći mjezynarodni awtorojo, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych mjeńšin.
Běše pak něhdy, w lěće 2018, zo přednošowaše prof. Wink we Waršawje wo tym, kak móža ludźo z mjeńšinowych kulturow sej swoju rěč a kulturu wobchować.
Kaž přepytowanja pokazowachu, běchu starši španišćinu rěčacych Američanow njezbožowni, zo jich dźěći swójbnu rěč a kulturu zhubjeja a so do jendźelskorěčneje dominantneje kultury asimiluja (připódla prajene, jendźelšćina NJEJE oficialna hamtska rěč USA). Njeby so ty starosćił(a), byštej-li so twoja rěč a kultura na te wašnje zhubiłoj? W někotrych regionach USA přewjedźechu španisce rěčacy starši měrliwe demonstracije a žadachu sej wjace wuwučowanja španišćiny w šulach, zo bychu swoju kulturu zakitowali. Grafito na wozu podzemskeje železnicy w New Yorku samo namjetowaše: „Mexiscy Američenjo, kotřiž španisce njerěča, njech so na swojich chilijowych bunach zaduša – přeradnicy!“
Kamjenske kołbaski tež z bleše pić
Budyska piwowa manufaktura swój sortiment wobstajnje z nowymi kreacijemi rozšěrja
Budyšan Tobias Frenzel w swojim předewzaću piwo wari a je za njewšědne ideje znaty. Z najnowšej kreaciju wón wosebje susodnemu městu Kamjencej wulke wjeselo wobradźa.
Šulu zachować jeho najwjetši wuspěch był
Radworski wjesnjanosta Wincenc Baberška po 27 lětach słužby nětko na wuměnku
Po dokładnje 27 lětach a 181 dnjach w zastojnstwje je Radworski wjesnjanosta Wincenc Baberška spočatk měsaca na wuměnk šoł. Při tym njebě jemu tele zamołwite zastojnstwo spočatnje do kolebki połožene.
Rodźeny 1958 w Radworju nawukny Wincenc Baberška po wuchodźenju šule powołanje cootechnikarja/mechanizatora za industrijnu produkciju mloka, kaž to tehdy rěkaše. Po dwěmaj lětomaj dźěła w ratarskim drustwje „Bóh njech nas škita“ a po winowatostnej słužbje we wójsku zahaji wón dalokostudij na agrarneho inženjera. Spočatk 80tych sta so ze změnowym nawodu w Radworskim dejnym kombinaće. Wot lěta 1987 skutkowaše jako brigaděr we wonkownym wobłuku a měješe wjacore hródźe na starosći.
Serbja, kotřiž běchu po wójnje Domowinu wozrodźili 2
W druhej połojcy apryla/spočatk meje 1945 bu Hornja Łužica wot Čerwjeneje armeje a 2. pólskeje armeje wuswobodźena. Někotři serbscy prócowarjo zetkachu so 24. apryla 1945 w Chrósćicach pola Natušec, zo bychu wo znowazałoženju 18. měrca 1937 zakazaneje Domowiny wuradźowali.
Třeći hłowny akter za znowakonstituowanje Domowiny bě Chróšćanski překupc Franc Natuš. 17. februara 1898 jako syn korčmarja rodźeny Kukowčan bě wyšu wobchodnu šulu wopytał, powołanje kucharja nawuknył, a hotelowu fachowu šulu w sakskej stolicy wuchodźiwši we wšelakich němskich městach w swojimaj powołanjomaj dźěłał. Po nawróće do domizny woženi so 1926 z dźowku Hórnikec překupstwa w Chrósćicach, dźěłaše tam jako překupc a přewza wobchodnistwo hač do jeho nahłeje smjerće 27. junija 1950 w Drježdźanach. Pochowany bu w Chrósćicach. Narěč při rowje měješe městožupan župy „Michał Hórnik“ Jan Meškank. Wón mjenowaše přezahe zemrěteho „praweho Serba, doprědkarja a župana a jako tajkeho kubłarja serbskeho ludu“.
Wroblik Frido a přećeljo pomhaja
Wosebje dźěći, ale tež starši kaž tež serbske zakładne šule móža so na nowy rjad z wroblikom Fridom wjeselić. Dźakowano spisowaćelce Jěwje-Maria Čornakec smě wroblik Frido zaso ze swojimi přećelemi myšku Pip-pip, jěžikom Kałačikom a žabku Šlapku nowy dyrdomdej dožiwić. Za nowowudaćom Ludoweho nakładnistwa Domowiny chowa so šikwana stawiznička „Kak su wroblik Frido a jeho přećeljo jutry zaječka překwapili“.
Směće zaso do zwěrjenca
Po sydom tydźenjach korony dla je Wojerowski zwěrjenc wot 11. meje zaso wotewrjeny a wjeseli so na wopytowarjow. Tak móžeće tam na přikład wulkeho mjedwjedźa wobkedźbować. Wopyt coowa skići wam po napinacych tydźenjach wjele wotměny a wjesela. Tola bjez škitnych naprawow tež tam njeńdźe. Tak dyrbja wopytowarjo hubu a nós zakrytej měć. Tropowy dom a hrajkanišća wostanu zawrjene.
Dźěćiznak pak přeje wam přiwšěm rjany přebytk we Wojerowskim zwěrjencu!
Bianka Šeferowa
Foće: Gernot MenzelHońtwu wobkedźbować
Dźak wšelkim tuchwilnym škitnym naprawam móžemy we Łužicy zaso wjele rědkich wulkich ptakow wobkedźbować, na přikład worjoły abo čerwjene milany. Runje nětko, hdyž burja prěni raz trawu syku, ptaki po njebju kruža, rozhladujo so za cyrobu.
Sće wy, lube dźěći, w přirodźe tež něšto zajimaweho wuhladali?
Bianka Šeferowa
Swět sej zbližić ...
z nowym wobrazowym słownikom
Što wšo so na swěće, ale tež doma před durjemi stawa, steji w srjedźišću noweje wobrazoweje knihi za dźěći wot dweju lět, kotruž je Bianka Wjeńcyna z němčiny přełožiła. Nowostka „Mój wulki wobrazowy słownik – Mój swět“ wotkrywa wam najwšelakoriše wobłuki, kotrež ze wšědneho dnja a samo ze swěta znajeće. Z pomocu knihi spřistupniće sej zapřijeća a pomjenowanja wosobow, wěcow, předmjetow abo powołanjow a rozšěriće sej swój słowoskład na lóštne a zabawjace wašnje. Hač w pěstowarni abo na burskim statoku, hač pola wohnjoweje wobory abo pola policije, hač na dwórnišću abo w přistawje – wšudźe ludźo pilnje dźěłaja. Tež w zwěrjencu je žiwjenje – wopicy wjesele skakaja a girafy dadźa sej słomu zesłodźeć. Što pak činja delfiny w morju, a štó w lěsu wo zdónk klepa? Kniha z papjerca přetraje kóždužkuli dowolowu jězbu, na kotruž směmy so nadźijomnje tež lětsa zaso podać. A jeli nic, změjemy wjele chwile doma we wosebitym słowniku listować. Měrka MětowaLišku wuchowali
W tak mjenowanych korona-prózdninach wuchowachmy małku lišku při puću. Hajnik bě nas mjenujcy zazwonił a wo to prosył, sej lišku w Sernjanach wotewzać. Tohodla zhromadnje ze skótnej lěkarku Saru Bjeńšec rozsudźichmy, sej młodźatko sobu do Jaseńcy wzać. Tam čakaše na nas hižo Jan na swojim hońtwjerskim hrodźe, hdźež bě wón wšitko za dźiwje zwěrjo spřihotował. Skótna lěkarka je lišku přepytowała. Dobra powěsć: Wona bě strowa, ale chětro hłódna. Tak smy ju z pomocu šprycy z mlokom picowali.
Po někotrych dnjach namakachmy žonu, kotraž so wo liški a dalše dźiwje zwěrjata stara. Wona je so jara wjeseliła, zo móžeše noweho hosća witać. Tamne zwěrjata na jeje statoku su ludźo tež namakali a někotre z nich samo plahowali. Tam bydla liški, kački, husy, rysy (Luchse) a samo kenguruwy. Žona je jim wšěm žiwjenje wuchowała. Cyle wosebite zwěrjo je skludna liška, kotraž so kaž psyk zadźerži. Wona chcyše so na brjuše majkać dać. Žona pak nam rozkładźe, zo dyrbimy přiwšěm skedźbliwi być. Wšako je liška dźiwje zwěrjo a hdys a hdys tola kusnje.
Z namrěwstwom do přichoda
Projekt wo imaterielnym kulturnym herbstwje Delnjeje Łužicy běži
Dóstanješ-li wědomostny projekt we wobjimje 1,5 milionow eurow spěchowany, da je tež wobjim dźěłowych pakćikow a wobdźělenych slědźerjow wulki. To płaći tohorunja za prěni serbski projekt strukturneje změny w Delnjej Łužicy z oficialnym titulom „Hódnoćenje imaterielneho kulturneho namrěwstwa Delnjeje Łužicy w němsko-serbskim konteksće“ (IKN). Wot lońšeho oktobra hač do kónca lěta 2021 běži projekt, kotryž zapřijima ze Serbskeho instituta, Delnjołužiskeje projektneje towaršnosće Domowiny (Dompro), Domizniskeho muzeja Dešno kaž tež zwonka institucijow wjace hač 20 sobuskutkowacych w pjeć hłownych dźěłowych cyłkach z wjacorymi dźělnymi projektami – wot projektoweho managementa přez wutwar zwjazkarstwa Łužiski muzejowy kraj, inwentarizaciju delnjoserbskeho kulturneho namrěwstwa hač k wuwiću strategijow za domizniske muzeje a nowych turistiskich poskitkow.
Hoberske předewzaće
