Kolegojo su mi prajili: Napisaj něšto zajimaweho wo čěskich hodach, štož hodowne wudaće wobohaća. Kóždy wě, što tajki pokiw woznamjenja: Zo mam něšto wo čěskich hodownych nałožkach napisać, potajkim w idealnym padźe naspomnić, kak čěska patoržična wječer wupada abo kak Boža mša wo połnocy wotběži. W tymle nastupanju pak njemóžu derje pomhać, dokelž mojemu domej najbliša cyrkej słuša ewangelskej čěskobratrowskej wosadźe a křesćanow z cyłeho swěta zjednoća, kiž su z wšelakorych přičinow do Prahi přišli. Tuž so tam patoržicu wječor 22 hodź. Prascy Korejčenjo a Japančenjo z Čechami zetkawaja a Boža mša je w jendźelskej rěči. Tute zetkanje hišće ženje wopytał njejsym.
We Łužicy je jenož horstka pjekarnjow, kotrež stare družiny žita předźěłuja. Pjekarnja Trittmacher w Malešecach je jedna z nich.
Wone rěkaja sibirska rožka, šampanska rožka, frankski krupnik – stare to družiny žita, kotrež ratarjo wot 1950tych lět wjace njeplahuja, dokelž njeběchu hižo wunošne. Po sydom lětdźesatkach pak so wone zaso na hornjołužiske pola wróćeja. Wšako su strowe zežiwjenje a regionalne wudźěłki ludźom dźeń a wažniše. Iniciator bě biosferowy rezerwat Hornjołužiska hola a haty. Institucija, přisłušaca statnemu zawodej Sachsenforst, je w lěće 2007 projekt za zachowanje starych žitnych družin regiona zahajiła. Nawodnica projekta Eva Lehmann je wulku prócu nałožiła, zo by ratarjow wo nich přeswědčiła.
Po studiju wučerstwa rozsudźi so Alena Bětnarjec z Pančic-Kukowa na dwaj měsacaj w Španiskej šulu podawać. Tele dožiwjenje jej pokaza, kak wuswobodźace móže być, znatu wokolinu wopušćić a w nowym kraju zamołwitosć přewzać. A přebytk zbudźi w njej přeće, wjace wo pomocy za wuwiće nawuknyć a druhe žiwjenske reality lěpje zrozumić. Tohodla pućowaše dale do Namibije, zo by tam šulu wopytała a wšědny dźeń na městnje zeznała. Čas w Namibiji je w njej lubosć k Africe wotkrył. Tohodla so rozsudźi dale pućować.
Tak započa so jězba, wjeduca ju po wjacorych kontinentach a mjez druhim tež k projektej wutroby do Kenije. Lisa-Maria Cyžec je so z Alenu Bětnarjec rozmołwjała.
Što za tebje pućować woznamjenja?
Sedźu w dobrej stwě Bernadet Cyžoweje we Wudworju a čuju so přewšo witana. Ze šalki stupa přijomna wóń kofeja a na talerju słódny přikusk přitulnosć přisporja. Njetraje dołho a bjesadujemoj. Přeco zaso klinči wutrobne smjeće po přijomnje wuhotowanej stwě, w kotrejž mólby na sćěnach a knihi na polcach, mjez nimi wosebje serbskorěčne wudaća, skutkuja. Mnohe rostliny k wurunacej a měrnej atmosferje přinošuja. Tajkule je wona rady tež žonam posrědkowała, kotrež su k njej přišli, zo by serbska baba jim při porodźe dźěsća poboku była. Na wšě 46 lět a něšto měsacow je Bernadet Cyžowa maćerje při porodźe jich dźěći přewodźała. Mjeztym zhladuje Wudworčanka na swoje powołanske skutkowanje, kotrež je nimale wšědnje nowe žiwjenje zrodźiło. „Lochko mi njebě so ze swojim powołanjom rozžohnować a na wuměnk hić. Sym rady na dźěło jězdźiła a kóždy dźeń z wulkimi wočakowanjemi zahajiła. Wšako njemóžeš přirodny porod dźěsća planować.
„Z našim Matom je naša swójba perfektna“, měni Jasčanka Marija Šmitowa. Při tym na spočatku njebě tak, zo by kóždy jej a Gabrielej jako Matowymaj staršimaj tute zbožo wěšćił. Přetož Mato je hinaši hač druhe dźěći. Ma trisomiju 21, genetisku wosebitosć, kotruž znajemy tež pod zapřijećom down-syndrom. To rěka: 21. chromozom so w bańkach ćěła trójce jewi, nic dwójce. „Naše nazhonjenja z Matom nam pokazuja, zo čłowjek njetrjeba přeco spěšny być. Najwjetše zbožo tči skerje w tym, zo sej čłowjek kaž Mato swět krok po kroku wotkrywa z tym, zo jón snano wědomišo wobkedźbuje. Naš Mato je wjesoły a so stajnje směje“, mać Marija rjekny.
Lěto so nachila a wšitcy hladamy wróćo, što je so wšitko na swěće abo we wosobinskej wokolinje stało. Najwjetši fokus leži husto hdy na docpěću wosobinskich cilow. Wosebje sportowcy dźiwaja na to, zo statistika nastupajo nowolětne předewzaća abo stajene cile trjechi.
Merle lubuje potajnstwa, hódančka a dyrdomdejstwa. Rebeliska a sebjewědoma wona we wšědnym dnju wustupuje. Hólcam napřećo ma wona rady poslednje słowo. „Wona njeje na hubu padnyła. Wona je tajka, kaž bych ja snano rady jako dźěćo być chcyła. Kajkež chcedźa holcy rady być, ale być njesmědźa“, wopisuje wučerka na zakładnej šuli Stephanie Domaschke z Wotrowa rjekowku swojeje serije knihow za dźěći a młodostnych „Mystiske dyrdomdejstwa Merle“. W knihach „Króna hadźaceho krala“, „Dźowka wódneho muža“, „Roznjemdrjeny wichor“ a „Spěw Božeho žałosćenja“ piše wona wo Łužicy za 10- do 14lětnych.
Čěski tydźeń na Serbskim gymnaziju w Budyšinje steješe cyle w znamjenju zetkawanja, rěče a žiweho serbsko-němsko-čěskeho přećelstwa. Cyły tydźeń dołho běchu dny wučby wosebite dožiwjenje – w rjadowniskich rumnosćach, w swójbje a wosrjedź města.
Přichad a prěni šulski dźeń
Druhu adwentnu njedźelu zaćahnyštej šulerce Warnočanskeho gymnazija Nela a Markéta do internata Serbskeho gymnazija a slědowaštej cyły tydźeń wučbje w rjadowni 10-2. W prěnjej hodźinje čěšćiny zeznaštej z pomocu wšelakich zeznawanskich hrow swojich nowych sobušulerjow a dóstaštej po tym wodźenje po šuli. Popołdnju wotkryštej sej wonej město, zhoništej wjace wo stawiznach Budyšina a daštej dźeń na adwentnych wikach z tradicionelnym dźěćacym punšom wuklinčeć.
Němsko-čěski projektny dźeń 6. lětnika
Pisana biografija serbskeho wšudźebyła
Lětsa je w Ludowym nakładnistwje Domowina zajimawa nowostka „Z Prahi do Palestiny“ wušła, kotruž rady serbskim čitarjam doporučuju. Poprawom wšak so wo nowostku njejedna. Dopomnjenki Jurja Wićaza (1899–1973) wuńdźechu pod titlom „Z Kamjenskim nosom“ w dwěmaj dźělomaj hižo w lětomaj 1961 a 1963. Nětko so wone, hromadźe z dotal njewozjewjenym fragmentom 3. dźěla, do jedneje knihi zjimachu. Nastork za wozjewjenje je přišoł ze strony stawiznarja Serbskeho instituta dr. Friedricha Pollacka, kiž je zdobom wudawaćel powažneje knihi. Wona wobsahuje přidatnje z jeho pjera zawod do žiwjenja Wićaza a do editoriskeje stawizny knihi, wobšěrne přispomnjenja k stawizniskemu kontekstej Wićazowych dopomnjenkow a zajimawe historiske fota. Kniha je wjazana w tak mjenowanej klapowej brošurje, při čimž je zadnja klapa přidatnje falcowana a přez knižny blok połožena, tak zo skutkuje kniha kaž pućowanske brěmješko. Tak je nastało w cyłku atraktiwne nowowudaće. Wočiwidne manko je bohužel nadměrna ličba dźělenskich zmylkow.
Otfrieda Preußlerowa wjele mytowana twórba „Krabat“ z lěta 1971 słuša k němskorěčnym klasikarjam młodźinskeje literatury. Wona předleži we wjace hač 37 přełožkach – wot tutoho lěta tež w hornjoserbšćinje. Serbska wersija „Krabat a čorny mišter“ bu wot Lubiny Hajduk-Veljkovićoweje a Dušana Hajduka-Veljkovića přełožena a wuńdźe jako kapsna kniha w jeju nakładnistwje Veles.