Fota: Jurij Bjeńš (2), Feliks Haza (1)Z a prěni a druhi lětnik Workle­čan­­skeje za­kładneje šule běše minje­ny pjatk cyle rja­ny dźeń, do­kelž witachu w šuli wosebite­ho hosća. Z Něm­sko-Serbskeho ludoweho dźi­wadła bě mje­nujcy čmjeła Hana (hraje Ju­lija Klingnerec) puć k Wor­klečanskim wuk­njacym na­makała, zo by jim pokazała, kak sej ­wo­na a jeje přećeljo do dowola wuleća. Tež tónkróć ju dźěći zaso lubowachu, so njesměrnje wótře smějachu a jej ze zahoritosću sćěhowachu. Wulka chwalba na tutym městnje za wulkotny dźi­wadźelniski wukon. Jurij Bjeńš

Čmjeła Hana bě sej njedawno do Ralbic wulećeła a rozprawješe dźěćom tamnišeje pěstowarnje wo přihotach na jeje dowol. Tón wšak tež wona, po dołho trajacych wobmje­zo­wanjach koronawirusa dla nuznje trjeba. A tež hosći měješe čmjeła Hana na premjerje w Ralbicach sobu. Zmij Domabor powě­daše wo Galapagosu, Pinguin Kurt wo se­wjernym čopje a Hana hotowaše so na jězbu z dowolowej łódźu po wulkim morju.

W zelowej zahrodźe byli

pjatk, 01. oktobera 2021 spisane wot:
Foto: Jurij Bjeńš
Hižo w druhim šul­skim tydźenju poby 3. lětnik Wor­klečanskeje zakład­neje šule w zelowej zahrodźe w klóštrje Marijina hwězda. Rano podachu su šulerki a šulerjo z rjadowniskej wučerku knjeni Borboru Bukowej a šulskej wjednicu Sabinu Hejdušcynej pěši do Pančic-Ku­kowa, zo bychu tam wjac wo neplach nazhonili. Projekt nawjedo­waše knjeni Meixnerowa. Dźěći přihotowa­chu sej mjez druhim sami dobry wobjed z neplow a podachu so nasyće­ni kaž tež mudriši zaso na dompuć. Jurij Bjeńš

Kak su Tři Žony swoje mjeno dóstałe

pjatk, 24. septembera 2021 spisane wot:

Max Grundmann bě original. W jeho Běłochołmčanskej hospodźe „Tři lipy“ knježeše zwjetša wulkotna nalada. Wón pochadźeše z – we Wojerecach a wokolinje – derje znateje a česćeneje swójby wobchodnikow, předewzaćelow a rjemjeslnikow. „… wysokozrosćena postawa ze šěrokimaj ramjenjomaj, korpulentna hač do wysokeje staroby; muž, kiž je hubu stajnje na prawym blaku měł. Swojim hosćom napřećo bě, tak so praji, přeco jara šćedriwy“, piše Werner Thomas w swojej knize „Powěsće a dalše sta­wiznički wokoło a z Běłeho Chołmca“ wo bywšim hosćencarju, kiž bě so z kolesom jěducy stajnje z hrónčkom „Purumpumpum, der Grundmann kummt“ připowědźił. Wšědny dźeń zmištrowa ze šćipatym jazykom a (sebje)ironisce. „Wón přežiwi čas kejžora a je so njehladajo někotrehožkuli wušparanja tež přez dobu Hitlera předrěł“, Thomas dale piše, „… zwjetša hódnoćachu jeho hdys a hdys prowokowace wustupowanje jako žort.“ To njeje pozdźišo za čas Němskeje demokratiskeje republiki hinak było. Postajenja knježerstwa, wólby abo tež wšědny dźeń w hospodźe komentowaše wón na cyle swojorazne wašnje.

Rentnar a što potom – wuměnkarsku swobodu wužiwać abo wužadanje přiwzać (33)

Ludźi ze słódnym mjedom zapleńčić, so zamołwiće wo wěstotu druhich starać a lubowarjow chóroweho spěwanja z lóštnymi pěsnjemi zawjeselić ma mjeztym 80lětny agilny Pěskečan Beno Pólk za samozrozumliwe. Tele tři wužadace ­činitosće wobhladuje wón jako nošne stołpy swojeho wuměnkarskeho derjeměća. Formował a skrućił bě sej je z přikubłanymi kajkosćemi z časa dźěćatstwa.

Narodźiwši so w druhim lěće suroweje Druheje swětoweje wójny nazhoni jako najmłódše mjez sydom Pólkec dźěćimi, što rěka pod chuduškimi poměrami a přiwšěm z lubosću maćerje kubłany wotrosć. Nan je dźě so hakle 1949 z wójnskeje jatby domoj wróćił. Derje dopomina so Beno Pólk hišće na swój šulski čas. Sedmjo nóžkowachu při kóždym wjedrje – při rjanym wjedrje bosy a hewak w črijach z drjewjanymi pódušemi – do Njebjelčanskeje šule. Nazymu ducy domoj dachu sej za Serbskimi Pazlicami stajnje prawu rěpku słodźeć, a hłódny brjuch bě změrowany.

Potencial wobsteji a je wuznamny

pjatk, 24. septembera 2021 spisane wot:

Wobchad z regionalnej twarskej kulturu gmejnam w biosferowym rezerwaće Hornjołužiska hola a haty wulke wužadanje

Tykowane chěže wotbłyšćuja w biosferowym rezerwaće Hornjołužiska hola a haty za region typisku twarsku kulturu. W kotrej měrje pak wone hišće aktualny wobraz tamnišich komunow postajeja? Abo što gmejny činja, zo bychu pomhali wonu twarsku substancu zachować, tele swědstwa hornjołužiskeje wjesneje architektury wonkownje saněrować a zdobom nutřka načasnym narokam žiwjenja wotpowědować?

Za skupinu studowacych w masterskim směrje Regionalne wuwiće a přirodoškit Wysokeje šule za naslědne wuwiće w braniborskim Ebers­waldźe bě wot zarjada biosferoweho rezerwata namjetowana tematika „Sydlenske wuwiće a za region typiske twarjenje w biosferowym rezerwaće“ přewšo wužadowaca. Tak zaběrachu so z njej we wobłuku studentskeho projekta. Za čas koronapandemije su woni ze Stróže hišće młodu tradiciju zhromadneho dźěła mjez partneromaj dale wjedli.

W serialu „Na serbskich slědach

po Praze“ wjedźe bywši Pražan

Marek Krawc čitarjow na městnosće

w čěskej stolicy, kotrež maja

tež za nas Serbow wulki wuznam.

Dźensa: Klementinum

Po Praskich Hradčanach je Klementinum najrozsahliša skupina baroknych twarjenjow w čěskej stolicy. Do lěta 1556 běchu 32 małych domow, sydom statokow, tři cyrkwje, dwě zahrodźe kaž tež jedyn klóšter na jeho městnje blisko Karloweho mosta. Po zasydlenju jezuitow 1556 wu­zwolichu sej jich zastupjerjo tónle powabliwy blečk wosrjedź stareje Prahi, zo bychu sej tam swoje nadobne sydło natwarili, kotrež ma hač do dźensnišeho raz kruteho, wot wonkowneho swěta wotzamknjeneho hrodu. W jeho nutru pak knježeše a knježi nadal čiłe wědomostne žiwjenje.

Gundermann je žiwy!

pjatk, 17. septembera 2021 spisane wot:

Rewija Toma Kühnela wabi łužiskich fanow

Wjesoła powěsć rěkaše: Gundermann je žiwy – dźakowano pisarce scenarija Laili Stieler, dźakowano filmowemu režiserej Andreasej Dresenej, dźakowano chronikarjam kaž Richardej Englerej, Hansej-Dieterej Schüttej a Grit Lemke kaž tež mudremu postupowanju jeho swójby a tak namrěwcam prawa tež něhdźe 66,6 lět po jeho narodźenju we Weimaru. Naje­bać wjacore hudźbne česćace předstajenja revivalbandow inkluziwnje ­Gundermannoweje stareje skupiny Die Seilschaft – nětko z Christianom Haasu po puću – sy so přiwšěm tróšku wo dalewobstaće jeho twórby bojeć dyrbjał. Tola nětko sadźi Drježdźanski Činohrajny dom z kruchom „Gundermann – wšitcy abo žadyn“ energiske kaž tež dynamiske znamjo a twori z „Rewiju wo rjekach, trawje a wuhlu“ Toma Kühnela dobru ­wotpomoc, kotruž po lońšej wuspěšnej ­prapremjerje tež w nowej hrajnej dobje znowa pokazuja.

Pisaše a wozjewješe bjez přestawki

pjatk, 17. septembera 2021 spisane wot:

Wučer, pčołar, narodny prócowar Jan Bohuwěr Mučink

Swójbje serbskeho hladarja pućow w Njechanju (Nechen) pola Lubija narodźi so 12. požnjenca 1821 prěnje dźěćo, kotrež dachu wukřćić na mjeno Jan Bohuwěr. Bě to dramatiski čas, w kotrymž bě hólc na swět přišoł: čas přełama, čas wójny mjez mocami, kiž so po dobyću nad Napoleonom 1813 na němski narodny stat nadźijachu a tajkich, kotrež chcychu to stare zdźeržeć. Wójna wuliwaše so 1848/1849 w rewoluciji, wona pak swój cil njedocpě. Demokratija bu pobita, w Drježdźanach započatk meje 1849, ale tež w tamnych němskich statach.

Srjedź 19. lětstotka bě pak tež čas industrijneje rewolucije, kotraž njeje so zadźeržeć dała. W lěće 1835 běchu so Drježdźany a Berlin přez železnicu zwjazali, w samsnym času jědźechu prěnje parołódźe po Łobju. Jědnaće lět pozdźišo hižo wjedźeše železniska čara z Drježdźan přez Biskopicy hač do Budyšina a krótko po tym hač do Zhorjelca a Wrócławja. Hornja Łužica bu swětej wotewrjena. Traješe-li jězba z Drježdźan do Budyšina z konjacym zapřahom dotal cyły dźeń, trjebaše ćah jenož hišće hodźinu a 44 mjeńšin.

Serbske tworjace wuměłstwo wobohaćiła

pjatk, 17. septembera 2021 spisane wot:

K 50. posmjertninam wuměłče Dorotheje von Philipsborn

Dorothea von Philipsborn narodźi so 20. róžownika 1894 jako třeće dźěćo zemjanskeje swójby w šleskim Strehlitzu pola Schweidnitza, dźensa Strzelce Świdnickie. Hižo zahe jewjachu so jeje talenty paslenja a modelěrowanja kaž tež zajim za rěče. Pozdźišo nawukny wona francošćinu a jendźelšćinu. Jako 16lětna wukubła so na rězbarku na Akademiji wuměłstwa we Wrócławju a po tym w Drježdźanach. Kónc Druheje swětoweje wójny běše nuzowana swoju domiznu wopušćić. Staršej bratraj a wona wzdachu so wjetšeho kubła, a bjez zamóženstwa namaka Dorothea von Philipsborn z dwěmaj přistajenymaj – ze swojej bywšej wu­čerku a swojej domjacej – prěni kwartěr w Trjebinskej korčmje. Kónc 1940tych lět přidruži so žónskej trójce hišće molerka a wučerka wuměłstwa Eva-Maria Volck, wuhnanča z baltiskeho města Rigi. Wottam pochadźeše tež pola nas znaty wuměłc Friedrich Krause-Osten, molowacy wosebje w Slepom. Wosom lět pozdźišo namaka sej kwartet žonow přijomniše přebywanišćo w Běłej Wodźe.

Připadne zetkanje z legendu

pjatk, 17. septembera 2021 spisane wot:

W tutej kolum­nje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezy­narodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich­ nazhonjenjach a do­žiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych­ mjeńšin.

Profesor Wink bě w melancholiskej naledźe. Byrnjež so minjene měsacy z lochkej wutrobu na fascinowace wašnička wjacerěčneho swěta dopominał, njemóžeše wón začuće zrudoby wotbyć, měšane z njetypiskim hněwom. Mysleše sej, zo tele začuće mnozy ludźo w lěće 2021 dožiwjeja – reakcija to na rozbudźeny swět, na nanuzowanu izolaciju w minjenych 18 měsacach a na łžě a potłóčowanja mócnarjow.

To bě dźěl wotmołwy, bě wón sej wěsty. Něšto hinaše pak jeho tohorunja zaběraše. Čas žiwjenja bě wón móc rěčow a wšelakorosć swěta spěchował a so nad njej wjeselił. A žiwjenje bě nětko wohrožene přez škódnu uniformitu a přez rozšěrjacu so rěč hidy.

nawěšk