Hana njespi!

pjatk, 17. decembera 2021 spisane wot:

Insekty spja! Woprawdźe? Poprawom to nětko činja. Wonka je zyma a nihdźe ničo njekćěje. Ale što to? Widźu tam čmjełu! Njedawno wopyta čmjeła Hana Krabatowu zakładnu šulu w Kulowje. Serbšćinu wuknjacy 1. a 2. lětnika dožiwichu woprawdźity dowolowy dyrdomdej. Hana powědaše jim wo dožiwjenjach z pinguinami a zmijemi. A na kóncu zaspěwachu sej wšitcy zhromadnje serbsku pěseń. Za Kulowskich šulerjow běše to rjane dopołdnjo. Tekst a foto: Lubina Dučmanowa

Prěnička rokotaka wušła

pjatk, 17. decembera 2021 spisane wot:

Ze Serbskeho rozhłosa znaty Milan Grojlich drje mjenuje so jako hudźbnik rokotak, tola jeho hudźba je wšo druhe hač někajki rokot abo šćebot rokotaka, ptaka ze samsnym mjenom. Ně, jeho debitowy album „Riech an Blumen (und merk dir ihre Namen)“ je zběrka dwanaće měrnych a melodiskich spěwow, a tajka na­lada so w tekstach wotbłyšćuje.

Spěwy wuprudźeja najwšelakoriše formy a nuansy melancholije. W njej chowaja so jěrosć, mučnota a přesłapjenosć runje tak, ale tež lochkosć a wjesołosć. Wid dozady so husto jewi, kiž je zdobom zhladowanje na aktualny čas, kaž w linkach „Kannst du denn auch die alten Lieder nicht mehr hören / Ohne zu denken – ich weiß nicht, ob wir hier noch dazugehören“. Ženje pak z toho žane žałosćace ‚něhdy bě wšo lěpje‘ njewurosće, dokelž so wid wróćo přeco zaso łama, kaž w teksće „Kannst du denn auch die alten Fotos nicht mehr sehen? / Weil du ja weißt, in Wirklichkeit war es nur etwa halb so schön“ abo „Denn auch die guten alten Zeiten sind nur alt / Auch wer den Wald trotz all der Bäume sieht, sieht eben doch nur Wald“.

Woprawdźity posoł kulturneho žiwjenja

pjatk, 17. decembera 2021 spisane wot:

Na wopyće pola wuměłca Jörga Tauscha w Rownom

W lěće 2017 bě wón na mjezynarodnej dźěłarničce rězbarjow w Miłoćicach. Wobdźiwach jeho, kak je do wulkeho granito­weho kamjenja rapaka dypał. Pod jeho kři­dło wubi Jörg Tausch tehdy z błóckom tekst „Krabat und Magie“. Swoju twórbu pomjenowa „Krabatowy kamjeń“, kotryž móža wopytowarjo dźensa hišće při Miłočanskej skale mjez dalšimi figurami, zhotowjenymi wot wjacorych wuměłcow z tu- a wukraja, wobdźiwać. Na lě­tušej dźěłarni je so mjeztym 54lětny ­rězbar, kamjenjećeser, moler, stukater, wuměłstwowy terapeut a pedagoga z Rownoho znowa wobdźělił a stwori z twjerdeho zornowca figuru serbskeje bajoweje postawy graba.

Walter Koschmal je w lěće 2018 knihu wo Kiće Lorencu předpołožił. Perspektiwa na basnjerja běše pozicija „dazwischen“, kaž w titulu rěkaše. Nětko je w Ludowym nakładnistwje Domowina wušła monografija wo Róži Domašcynej – tohorunja z pjera emeritowaneho profesora za slawistiku. Wuznam Domašcyneje na polu wuwića serbskeje a němskeje lyriki njemóžeš wysoko dosć hódnoćić – Koschmalej je so poradźiło basnjerku w jeje jónkrótnosći portretować a jeje wukony na polu serbskeje literatury wopisować. Identifikuje pola, na kotrychž je Domašcyna serbsku literaturu pohonjała – wosebje w jeje wotewrjenosći medijam napřećo, kaž na přikład na polu słuchohry, grafiki a interneta.

Za wuznamnu ma Walter Koschmal předewšěm zwukowu runinu basnjow. Nowa w jeje tworjenju je na kóždy pad pozicija žony, kotraž steji cyle samo­zromzuliwje w srjedźišću poetiskeho procesa. Domašcyna widźi so sama jako serbska a němska basnjerka – nic tak jara „mjez woběmaj“, kaž to Koschmal za Kita Lorenca wopisuje. Wědomostnik rozsudźi so za koncept metamorfozy, zo by jeje­ tworjenje analyzował.

W tutej kolum­nje powěda šěsć redakciji SN znatych mjezy­narodnych awtorow, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich­ nazhonjenjach a do­žiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych­ mjeńšin.

Jedyn z avatarow prof. Winka nawróći so za čas koronapandemije (štó wě, kotra žołma to bě) do swojeho jendźelskorěč­neho kraja. Wón bě zakonsce nuzowany dźesać dnjow doma w karantenje wostać, přidatnje k testowanju do lěta kaž tež druhi a wosmy dźeń, wšo na swójske kóšty­. Karantenu su tak přepruwowali, zo je kóždy dźeń něchtó ze statneho za­rjada zawołał, a kóždy čas hrožeše tež překwapjacy wopyt. Prof. Wink so dźiwaše, zo jemu knježerstwo tak dowěrješe.

Hornjołužiska žiwjenska a swójbna pomoc swjeći 30. róčnicu wobstaća

Dołhož je wosebity dźeń za ludźi ze zbrašenjemi trěbny, z kotrymž mjezynarodnje kóžde lěto 3. decembra na połoženje zbrašenych čłowjekow pokazuja, njeje so inkluzija pozdatnje hišće poradźiła. Hesło tule rěka: zapřijimanje praktikować a chutnje brać, štož woznamjenja samsne prawa a samsne šansy za wšěch. Jednu móžnosć inkluzije skići Budyske towarstwo Hornjołužiska žiwjenska a swójbna pomoc.

Mjenowane towarstwo bu załožene, dokelž falowaše móžnosć, hladać dźěći ze zbrašenjom. W lěće 1991 je so 14 staršich – mjez nimi tež starši z dźěćimi bjez zbrašenja – zjednoćiło, zo bychu zhromadnje jako iniciatiwa wupuć namakali. Z iniciatiwy wuwi so towarstwo, kotrež měješe zaměr załožić pěstowarnju z hojensko-pedagogiskim konceptom. Po politiskim přewróće dyrbjachu so někotři powołansce znowa orientować, a tak je jim dalekubłanje w dźěle ze zbrašenymi dźěćimi perspektiwu skićiło.

Ekskluziwna adresa wopytowarjam

pjatk, 10. decembera 2021 spisane wot:

Přihódna mała pensija w historiskim domje „trjenju“ při Budyskim Hłownym torhošću wabi na přenocowanje

Město Budyšin je znate za swoje jónkrótne stare město. Jeho srjedźišćo je Hłowne torhošćo, kotrež mjenuja tež „swjedźensku žurlu“ města. Bjezposrědnje blisko tajkeje bydlo wosebitu atmosferu do so srěbać tuž ­poprawom móžno njeje, abo? Tola, wšako chowa so w najwušej chěži, pod mjenom „trjenje“ ­znatej, pensija. Dwaj měšćanskej wohenjej je twarjenje, nastate wokoło lěta 1480, přežiwiło a stawizny ­lětstotki stareho ­města sobu dožiwiło. Tale ekskluziwna adresa je dobre wuchadźišćo, sej sprjewine město wotkryć.

Budyske Hłowne torhošćo je „swjedźenska žurla“ a wutroba města, po kotrymž wjedźechu wikowanske puće a hdźež so přez lětstotki wiki wotměwachu. Z historiskich žórłow tohorunja wuchadźa, zo běchu tam zasudźenych złóstnikow zjawnje wotprawjeli. Dale wot­měwachu so na naměsće před radnicu dźiwadłowe předstajenja. Jako radnica w lěće 1213 nasta, torhošćo prawdźepo­dobnje hižo wobsteješe.

Pohladnicy powědaja wo dawnych časach, swědča wo podawkach a ludźoch. Alfons Handrik wotkrywa nam swět, na kotryž smy minjene lěta nimale ­pozabyli.

Jeno zrědka widźiš na pohladnicach wjesny wobraz, pokazowacy rjanosć zymy. Jednu tajku pak mamy ze Žičenja (Seitschen). Wjes ze swojimi něhdźe 200 wobydlerjemi bu 1974 do Hodźija zagmejnowana.

W lěće 1956 je Arnošt Černik w Žičenju hišće něhdźe pjećinu serbskorěnych wobydlerjow zličił. Porno tomu bě to 1880 po ličenju Arnošta Muki z cyłkownje 236 wobydlerjow 201 Serb – je 85 procentow. Tehdy bě naša maćeršćina za­wěsće wšudźe słyšeć. Zapisane wšak ni­hdźe njeje, zo tomu tak bě, jako so tam 1805 ludowy basnik Pětr Młónk narodźi. Wo nim pisa Marja Kubašec w Serbskim biografiskim słowniku 1969, zo „chodźeše syn roboćanskeho žiwnosćerja jenož z chwilemi do šule“. Wón słužeše pola burow, a 1821 kupi jemu nan mału roboćansku žiwnosć w susodnych Dźiwoćicach (Siebitz, gmejna Hodźij). Hakle 17lětneho jeho nan woženi, zo njeby do wojakow trjebał. Tři lěta pozdźišo pak jeho přiwšěm k tomu nućachu. Wosom lět słužeše Młónk w Drježdźanach. Na straži stejo wón hrónčkowaše.

Swoje zažne zwiski k Słowjanam su sej w durinskej krajnej stolicy tež z hasu „Wendenstraße“ wuwědomili

Štóž z Łužicy w durinskej krajnej stolicy Erfurće městnosć wopominanja „Topf & Söhne – Die Ofenbauer von Auschwitz“ wopyta, dźiwa so snano jeho adresy dla: Sorbenweg, čo 7. Hasa bě tehdyši zawodny areal na zapadźe wobmjezowała. Cyle blisko steji, jako jeničke zawostajenstwo twornje, twarjenje prjedawšeho zawodneho zarjadnistwa, w kotrymž bu 27. januara 2011 we wobłuku dnja wopominanja woporow nacionalsocializma wote­wrjene wopomnišćo zaměstnjene. Pomnikoškitany dom je architekturny běrow Kastner Pichler z Kölna łahodnje a konsultujo měšćanskich hladarjow pomnikow saněrował. Jich wuhotowanske dźěło hódnoćeše Zwjazk němskich architektow Durinskeje z prěnim mytom we wubědźowanju „Jedyn jedyn – wuznamjenjene twary w Durinskej 2011“ jako „nowy puć wopominanja a pominanja zboka traděrowaneje architektury wopomnišćow“.

Jedyn z drje sobu najwuznamnišich serbskich literatow přitomnosće by 14. decembra 75ćiny swjećił. Rěč je wo Róžeńčanu Alfonsu Frenclu, na kotrehož tule spominamy.

Alfons Frencl je dale mnohim staršim kaž młodym Serbam běžne mjeno. Wosobinsce sym cyłe swoje žiwjenje z nim zwjazany. Jeho wšak wuzwolištaj mi mojej staršej za kmóta. A kmót Alfons je moje wuwiće sylnje sobu wobwliwował. Jako pjerach přebywach rady pola njeho w pisanskej stwě a wobdźiwach tam njeličomne knihi a spisy. Hižo zahe zašćěpi mi wučer z ćěłom a dušu lubosć k serbšćinje a k rěčam powšitkownje. „Rěče su kluč žiwjenja. Kelkož rěčow wobknježiš, telko razow sy žiwy“, je mi stajnje rjekł. A wón bě rěčnje jara wobdarjeny. Sym-li prawje ličił, zamó so kmót Alfons w znajmjeńša dźewjeć, hdyž nic hišće wjace rěčach dorozumić.

nawěšk

nowostki LND