Budyšin (SN/bn). „Noworěčnicy w konteksće mjeńšinowych rěčow a rewitali­zaciskich hibanjow – teorija a praksa“ bě hesło zjawneho přednoška prof. phdr. Leoša Šatavy wčera w Budyskim Serbskim instituće. Wědomostnik z Praskeje Karloweje uniwersity wobswětli w ně­hdźe hodźinskim referaće tuchwilny staw slědźenja na polu „fenomena, kiž drje je hižo dołho znaty, ale hakle krótki čas we fokusu sociolinguistiskich přepytowanjow“. Zawodnej definiciji rozdźěla mjez „maćernorěčnikami a nowymi nałožerjemi rěče – ći jedni přiswojeja sej rěč přez socializaciju w tak mjenowanym stafetowym procesu, ći tamni wuknu ju na­ přikład entuziazma abo nowowuwědomjenych swójbnych korjenjow dla“ – slědowachu wjacore přikłady mjenje abo bóle radźenych pospytow, mrěću rěčow zadźěwać.

Entuziazm jako nahon

pjatk, 17. januara 2020 spisane wot:
Přednošk Leoša Šatavy je předewšěm wujewił, zo tči wědomostne wuhódnoćenje wožiwjenja wohroženych rěčow hišće w dźěćacych črijach. Wo definicijach, što poprawom „noworěčnik“ je, kak so wot maćeršćinarja rozeznawa a hdy móžemy snano wo dospołnje nowej formje rěče rěčeć,­ kotraž njeje wjace bytostny stołp „etniskeje­ identifikacije“, fachowcy dale diskutuja. Štož pak přednošk tež pokaza: Najwažniši faktor za rewitalizaciju je entuziazm­ jednotliwcow a jich wola, sej nowu rěč přiswojić. Tajki nahon wšak njeby tež na druhim polu škodźał. Chcemy-li sej serbšćinu wobchować, dyrbimy ju dale wuwić. To njerěka, zo měli so toho „starodawneho“ wzdać. Nawopak, je bjezdwěla móžno na přikład dwojotu a małostniki dale nałožować, bjeztoho zo so hladajo na techniski (a snano tež towaršnostny) postup trěbnej modernizaciji spjećujemy. Za woboje trjebamy angažowanych en­tuziastow. Bosćan Nawka

Fabrika stanje so kulturne kubło

štwórtk, 16. januara 2020 spisane wot:

Lubijska nudlowa fabrika bě mnohe lěta skerje njewobkedźbowana. To ma so nětko chětro změnić.

Lubijska nudlowa fabrika njeje někajki industrijny twar zańdźenych dnjow. Zhro­madnje ze susodnym „nudlowym parnikom“ – swětosławnym Domom Schminke – tworješe wona jónu architektonisku a krajinu tworjacu jednotu. Měnjate časy pak su so wo to postarali, zo so to jedne wot tamneho dźeń a bóle zdalowaše, nic rumnostnje, ale přede­wšěm we hłowach Lubijčanow. Stawa­še-li so Dom Schminke jedyn ze štyrjoch najwuznamnišich bydlenskich domow moderny na swěće, stawaše so fabrika dale a bóle ze šěrym klocom bjez wo­bliča, z industrijnej pusćinu mjez mnohimi. Hač do 1992 běchu w fabrice nudle zhotowjeli. Samsne lěto tam zarjado­wane wučbne twarske kubłanišćo přesta lěta 2010 dźěłać. Wot toho časa je prěnjotnje jako „Loeser & Richter“ znaty kompleks prózdny stał.

Dny Messiaena z instalaciju zahajene

štwórtk, 16. januara 2020 spisane wot:
Lětuše Mjezynarodne Messiaenowe dny w Zhorjelcu a Zgorzelecu su zahajene. Serbski wuměłc Jan Bělk je wčera wotewrjenske zarjadowanje ze swěcowej instalaciju „Sounding colours“ wobrubił. Składnostnje prapremjery kompozicije tehdy w Zhorjelskim lěhwje Stalag III jateho francoskeho awantgardista Oliviera­ Messiaena „Quatuor pour la fin du temps“ před 79 lětami stwori serbski wuměłc kruchej wotpowědowacu choreografiju barbow, kotruž je sej wčera něhdźe 150 wopytowarjow wobhladało. Sobotu wuhotuje Bělk zhromadnje z organistom Franzom Danksagmüllerom koncert „Zynki swěcy – Słónčne pišćele“. Foto: Jakub Wowčer

Na jolce zetkawa so cyła Łužica

srjeda, 15. januara 2020 spisane wot:

Tójšto předdźěła bě trěbne, zo by so lětuši, mjeztym 22. jolka-swjedźeń minjenu sobotu w Nukničanskej Brězanec bróžni znowa derje radźił a zo bychu hosćo spokojom byli. Najdlěši dźeń mějachu bjezdwěla rěznicy, kotřiž běchu za jolku zaso swinjo zarězali a z njeho połćik a kołbasu dźěłali. A kak dyrbjało hinak być – tež skoćo bě ze wsy. Hižo rano w šesćich woni kóžde lěto započinaja, a dopołdnja su hotowi. To wšak njezwostawa přewjele chwile wotpočnyć. Wšako hižo popołdnju wšitko trěbne za wječorny event za předań a sćoplenje mjasa, kołbasow a kisykała přihotuja. Wječor wuhladaš pilnych pomocnikow zaso w programje, za baru a za kulisami. Kóžda ruka je dźě trěbna, zo by so swjedźeń poradźił.

Cyłe lěto ideje zběraja

Budyšin (SN/JaW). 34 předstajenjow pta­če­ho kwasa – 22 za dźěći a dwanaće za dorosćenych – Serbski ludowy ansambl lětsa w Hornjej a Delnjej Łužicy planuje. To zdźěli wčera jeho intendantka Judith Kubicec žurnalistam w Budyšinje.

Za dźěćace předstajenje „Zabyty ptači kwas“ je Jěwa-Marja Čornakec libreto spisała. „Hudźbu stworiła je Conny Wolf, kotruž móžachmy prěni raz za to zdobyć“, rjekny Judith Kubicec. Režiju změje Hauke Tesch. „Mamy štyri rěčne warianty přihotowane“, praji Jěwa-Marja Čor­nakec. Nastupajo předstajenja w Delnjej Łužicy su so z Choćebuskej wotnožku Rěč­neho centrumaj WITAJ dorozumili, zo měła kóžda wosoba jednu rěč wu­ži­wać a mjez rěčemi njeskakać. Dźěćacy ptači kwas jedna wo jěžiku, kotryž njemóže so na ptačim kwasu wobdźělić, dokelž­ ma zymski spar dźeržeć. Kak so jemu tola zešlachći kwas sobu swjećić, to zhonja dźěći na předstajenju.

Drježdźany (cry/SN). „Palna dalina: Łužica w změnje“ rěka pućowanska wustajeńca, pokazowaca twórby cyłkownje dwaceći fotografkow a fotografow z dźesać krajow, mjez druhim z Francoskeje, Pólskeje, Němskeje a Italskeje. Tematiske ćežišćo přehladki je Łužica w času strukturneje změny. Wot minjeneho tydźenja je pokazka w Drježdźanskim Domje architektury­ přistupna.

Hižo twarjenje z 1920tych lět same by dobra přičina wopyta sakskeje stolicy było. Nětko je tam móžno sej fotowu wustajeńcu wo změnje łužiskich krajinow wobhladać. Dźesać lět wopřijacy časowy wobrys zmóžnja dopóznaće, na kak rozdźělne wašnje hodźi so z najwšelakorišich perspektiwow na strukturnu změnu w brunicowym regionje hladać. Krajina we wulkim formaće a detailowe pohlady wudospołnjeja zwučeny wid na łužisku domiznu – wosebje na zakładźe rozdźělnych fotografiskich technikow kaž tež wuměłskich rukopisow. Wid takrjec zwonka je tu wulka pomoc a zdobom překwapjenka.

Wylem Nowy

srjeda, 15. januara 2020 spisane wot:

15. januara 1870 narodźi so Wylem Nowy do burskeje swójby w Bórkowach. Studowaše kaž jeho młódši bratr Hajno teologiju, a to w Halle a Berlinje. Po tym bě najprjedy sydom lět domjacy wučer w Podstupimje a sta so 1902 w hornjołužiskich Budestecach z duchownym. Šěsć lět bě farar w Ketlicach, doniž so 1910 zaso do Delnjeje Łužicy njenawróći. W Brjazynje fararješe sydom lět a po tym bě hač do smjerće 1. oktobra 1933 w Choćebuzu 17 lět farar Serbskeje klóšterskeje cyrkwje.

Hižo jako gymnaziast zhromadźi Nowy z Božidarom Šwjelu delnjoserbskich studowacych do 1891 wutworjeneho Zwěska serbskich pśijaśelow, kotrehož prěni předsyda wón bě. W Berlinje rozwučowaše studentow w delnjoserbšćinje. 1894 zastupi do Maćicy Serbskeje a předsydarješe wot lěta 1913 hač do smjerće Maśicy Serbskej.

Wylem Nowy pisaše wjele nabožnych nastawkow do Casnika a přinoški do Časopisa­ Maćicy Serbskeje, předewšěm nekrologi­ sławnych narodowcow, kaž na přikład­ Jana Bohumiła Nyčki a Kita Šwjele.­ 1897 bu jeho kniha „Krystusowe śerpjenje a wumrjeśe“ we Wojerecach ćišćana­. Manfred Laduš

12. januara před 75 lětami zahaji Sowjetska armeja na wuchodnej fronće sylnu wulkoofensiwu, kotraž sahaše wot Bal­tiskeho morja hač na Balkan. Wosom frontow Čerwjeneje armeje z 12,5 milionami wojakow nastupi do předposlednjeho wulkonadběha za wuswobodźenje a skónčenje Druheje swětoweje wójny w Europy. Poboku sowjetskeho wójska wojowachu 1. a 2. pólska armeja, 1. čěskosłowakski korps pod generalom Ludvíkom Svobodu, rumunske a bołharske wójsko, 600 000 bojownikow juhosłowjanskeje ludoweje armeje pod maršalom Jozipom Brozom-Titom a francoski lětarski połk „Normandie-Njemen.“ Jednotki sowjetskich a pólskich partizanow w Pólskej, słowakscy a čěscy wobrónjeni spjećowarjo w jich domiznje sowjetski nadběh mócnje podpěrachu.

„Z dobrym duchomdo noweho lěta“

wutora, 14. januara 2020 spisane wot:

Budyšin (SN/bn). Rjad „Wosebity koncert na spočatku lěta“ słuša mjeztym ke kruće etablěrowanym kulturnym wjerškam spočatk lěta. Hłowna organizatorka a zdo­bom stajnje tež jako hudźbnica sobu­ skutkowaca je z Barta pochadźaca pianist­ka Heidemarja Wiesnerec. Za takrjec slěborny jubilej – wšako wuhotuje rjad mjeztym 25. raz – je sej wona Lud­wiga van Beethovena jako wosebite će­žišćo wuzwoliła. „Beethoven je mi prosće najlubši komponist. Wón je tak wjelestronski a chowa w swojich twórbach tójšto wulkich wuprajenjow. Dokelž swje­ćimy lětsa jeho 250. narodniny, mějach za dobru mysl, jeho z koncertom wosebje počesćić a sej zdobom swójske přeće spjelnić“, Wiesnerec powěda. Tak prezentuje wona na přikład „Trijo duchow“. „Kruch so jara derje hodźi. Hesło lětu­šeho koncerta dźě rěka ‚Wšěch dobrych duchow‘. Za nje sym so rozsudźiła, dokelž mam nadźiju, zo z dobrym duchom do noweho lěta startujemy a zo njech su nam dobri duchojo poboku – hladajo na to­, štož so na swěće wšitko stawa.“

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND