Ze serbšćinu po swěće po puću (4)

pjatk, 23. oktobera 2015 spisane wot:

Z našej maćeršćinu smy z Alfonsom Frenclom po puću po blišim a zdalenišim swěće­. Zetkawamy so ze zapřijećemi, kotrež maja we wšelakich rěčach rozdźělne pomjenowanje, přiwšěm pak zwisk. Dźensniše słowo rěka „zwjeno“. Snano so tež dale z tematiku rozestajeće a w knize Frencla „Mój serbski słownik“ počitaće.

„CS active 2002 – Global Solutions“ rěka kompjuterowa firma, kotruž je Krystof Zarjeńk w lěće 2002 załožił. W njej poskića Budyšan, wotrosćacy w Časecach pola Lejna, kompjutery, techniku za kompjuterowe syće a „wšo, štož ma něhdźe něšto z kompjuterami činić“.

Krystof Zarjeńk poradźuje a posłužuje wšitke generacije. Prěnjorjadnje dźe jemu wo techniku. W zašłosći wěnowachu so přistajeni „CS active 2002 – Global Solutions“ dale a bóle wužiwanju programow a k nim słušacym systemam. Firma je na to wusměrjena, indiwidualne a wosebite přeća kupcow zwoprawdźić, a poskića priwatnym wosobam runje tak kaž mjeń­šim a wjetšim předewzaćam wotpowědne poradźowanje, koncepcije a techniski serwis. Při tym su jej kompetentni partnerojo a specialisća z mnohich wobłukow hospodarstwa poboku.

Techniku w serbskich institucijach hladał

Wotstawk k podawkam, kotrež jako młody dožiwiš, drje je z kóždym lětom wjetši, z pomjatka pak so ći wone njepominu. Runje k róčnicam, kaž tuchwilu k mjeztym sydomdźesatej róčnicy kónca Druheje swětoweje wójny, nawróćeja so tež dopomnjenki na wony struchły čas a na nowozapočatk po wójnje.

Serbstwo čile z rowa stawa

Do ródneho Radworja z „kočim zbožom“ hižo třeći dźeń po wójnje došedši sym jeho­ wonkowny raz – Bohu a pólskemu zasahej budź dźak – njenašoł hinašeho napohlada hač toho před měsacomaj, jako­ běch dyrbjał do „wójny“ ćahnyć.

Na wopyće pola klankodźiwadźelnika Měrćina Krawca w Budyšinje

To je zbožowny wokomik, widźiš-li wjesołe dźěći z błyšćatymaj wočomaj, spěwace, reagowace na wšitko, štož w rjanych słowach słyša a w jednanjach na klankodźiwadłowym jewišću widźa. 79lětny Budyšan Měrćin Krawc je runje tak zbožowny. Wón je hromadźe z dźěćimi často tajke wokomiki dožiwił a hdys a hdys hišće dožiwja. Serbski klankodźiwadźelnik z ćěłom a dušu radostne dožiwjenja pjeracham a z nimi hromadźe tež staršim wobradźa, hdyž z klankami hraje a młody publikum samo do jednanja zapřijima.

Takle bě to zaso 4. julija na wjesnym swjedźenju w Sernjanach, jako předstaji Měrćin Krawc swój program klankodźiwadźelniskeje dźěłarnički z mjeztym po cyłej Łužicy a zwonka njeje znatej figuru Witkom. „To bě za mnje znowa wulkotnje dožiwić, kak rady pěstowarske a šulske dźěći delnjeho schodźenka pěseń „Witka“ sobu spěwaja a so z nim nutřkownje zwjazane čuja. Spěw je Jandytar Hajnk w nadawku Rěčneho centruma WITAJ spisał a skomponował“, powěda mi wuměłc w swojim Budyskim bydlenju.

Bohaty a přewidny hudźbny skład

pjatk, 16. oktobera 2015 spisane wot:

Zapis twórbow Budyskeho komponista­ Detlefa Kobjele

Poprawom maja Serbja jako mały lud na polu­ hudźby wulkotne twórby. Komponisća zašłosće kaž Korla Awgust Kocor, Jurij Pilk, Bjarnat Krawc a dalši zawostajichu wuznamne kruchi, kotrež interpreća hišće dźensa rady hraja. Tež hudźbutwórcy nowšeho časa – mjez nimi hižo zemrěći Jurij Winar, Jan Pawoł Nagel, Jan Bulank, Alfons Janca, Beno Njekela a Helmut Fryča – njejsu ze swojimi kompozicijemi jeno zjawnosć w serbskej Łužicy wobohaćili, ale tež za jeje mjezami. Tole płaći wězo tež za našočasnych žiwych komponistow, tak za Detlefa Kobjelu, Ulricha­ Pogodu, Jura Mětška, Jana Cyža a dalšich. Problem pak je stajnje zaso tón, zo nimaš w knižce wozjewjene zapiski jich twórbow. Tak by sej hnydom móhł přehlad stworić wo jich kompozi­cijach, zo hodźeli za najwšelakoriše programy orchestrow, hudźbnych skupin a chórow wužiwać.

Myto Ćišinskeho serbskemu žurnalistej a publicistej

Manfred Laduš je znaty serbski žurnalist a publicist, wobohaćacy ze swojim publikowanjom serbske pismowstwo na polu kultury a stawiznow. Kuratorij za Myto Ćišinskeho je so tuž rozsudźił, jemu lětuše wysoke wuznamjenjenje spožčić. Jutře jemu myto w Pančicach-Kukowje přepodadźa. Alfons Wićaz je so z lawreatom do toho rozmołwjał.

Kak sće powěsć, zo spožča Wam Myto Ćišinskeho 2015, přijał?

M. Laduš: Njejsym to wočakował, a njezhonich tež ničo, zo maja to předwidźane. Předsyda rady Załožby za serbski lud Jan Budar je mje po posedźenju kuratorija zazwonił a mi rozsud gremija zdźělił. Zdobom so wopraša, hač myto přiwozmu. Sym so wězo jara zwjeselił. Dwaj dnjej po tym dyrbjach bohužel­ do chorownje. A tam mi samo někotři lěkarjo a chorobne sotry gratulowachu, dokelž běchu wo tym w nowinach čitali.

Što Wam tele myto scyła woznamjenja?

Wysoka kultura formulowanja

pjatk, 16. oktobera 2015 spisane wot:

Wo nowej dwurěčnej zběrce basnjow­ Kita Lorenca

„Der zweiseitige Beitrag – Wěsty dwustronski přinošk“ je titul nowostki Kita Lorenca. Podtitul přeradźa, zo jedna so wo prozu: „Prosastücke – Pěše rěče“. Žro tworja dźěła, kotrež běchu w zašłymaj lětdźesatkomaj pak basniskim zběrkam přidate, pak rozbrojene ćišćane abo dotal njewozjewjene. Přeco, hdyž nam najwu­znamniši serbski basnik našich dnjow nowu knihu wobradźa, je to dwu- a wjacestronska wěc zhladowanja: basnik jako basnik, basnik jako awtor prozy, kotraž je žiwa z basniskeho pjera, a basnik jako filozofowacy, dodnjacy prašenja našeho powšitkowneho a swojorazneho serbskeho byća ... a wjele wjace. Na něhdźe 270 stronach zezběrane su přinoški Kita Lorenca w němskej a serbskej rěči: něhdźe połsta serbskich, něhdźe dwójce telko němskich. Spisał bě je přewažnje w minjenymaj lětdźesatkomaj, wozjewi je tu a tam, ženje nic w zjatej ediciji.

K Alfonsa Frenclowej nowostce „Mój serbski słownik“­

Přemyslujo, kotry serbski słownik je tučasnje najbóle wužiwany, tukam na on­line-wariantu boehmak.de. Ćišćane wu­daće słownika z polcy sćahnyć, hdyž za prawym­ wurazom pytaš, to drje lědma hišće něchtó čini.

Nowostka Alfonsa Frencla „Mój serbski słownik“ nawjazuje na seriju wěcnych knihow woblubowaneho awtora w Ludowym nakładnistwje Domowina. Tež hdyž je Alfons Frencl w Serbach znaty, by krótkobiografija do wobalkoweho teksta słušała. 1996 rodźeny Róžeńčan a nětko wučer na wuměnku bě wjele lět redaktor Serbskeje protyki (wot 1979) a je nošer Myta Ćišinskeho (1999).

Wšudźebył a wšitkoznawc Frencl je hižo w swojimaj knihomaj „Serbske puće do swěta“ (LND 1996) a „Za hunami mjeza“ (LND 2012) dopokazał, zo z wotewrjenymaj wočomaj po domiznje a swěće pućuje, zajimawostki zběra a sej zapisuje. Nětko wěnuje so wosebje rěči, pyta za pochadom słowow a pleće zajimawe fakty kołowokoło nich do informatiwneho teksta. Tak stwori swój serbski słownik.

Dypk smjetany na torće onomastiki

pjatk, 16. oktobera 2015 spisane wot:

Atlas delnjoserbskich mjenow Waltera Wenzela w LND wušoł

Mjenowědnik a slawist Walter Wenzel z Lipska slědźi hižo wot 1960tych lět na polu­ serbskich wosobowych mjenow we Łužicy.­ Jeho slědźerske dźěło bazuje zwjetša na njeličomnych zapiskach z dokumentow 14. do 18. lětstotka. Tule je nahromadźił a přeslědźił telko mjenoweho materiala kaž nichtó druhi do njeho. W třoch zwjazkach dźěła „Studien zu sorbischen Personennamen“ předźěła wón 45 000 historiskich mjenowych podłožkow (Belege). Namakane mjena ana­ly­zowaše nastupajo morfologiju, fonetiku, leksikaliske korjenje a woznam.

Wopory z přeswědčenja?

pjatk, 16. oktobera 2015 spisane wot:

Rubježne přiswojenje słowjanskich kónčin přez Frankow; namócne přeněmčenje a pokřesćanšćenje; zakaz rěče na sudnistwje w pózdnim srjedźowěku; potłóčowanje přez Prusku a pozdźišo přez Němske kejžorstwo; nacistiske pospyty wu­tupjenja; znjewužiwanje přez socialistow; nadpady prawicarjow; skóncowanje wsow přez brunicu a tak dale.

Kak jara je wšo to z přičinu našeho nětčišeho­ połoženja a kak jara běchu naši prjedownicy woprawdźe potłóčowani – tak rady so tež dźensa hišće sami jako wopory­ widźimy a zas a zaso so jako tajcy zjawnje pokazujemy. Na poměrnje aktualnymaj přikładomaj to derje spóznawaš. Wězo su přichodne wotrězki chětro zjednorjene, měli pak přiwšěm proble­matiku zwobraznić.

słowo lěta 2022

nawěšk

nowostki LND