Wo njewotkrytym podźělu serbskich duchownych na natwarje katolskeje cyrkwje w Sakskej spočatk 20. lětstotka

Nabožina, migracija, razantna towaršnostna změna, identita, přisłušnosć a wotmjezowanje – tele hesła njejsu jeno dźensa brizantne, ale zbudźachu tež hižo w prjedawšich časach wótre diskusije a sylne rozestajenja mjez domoródnymi a přisydlencami. Naspomnjenym hesłam a temam wěnuje so stawiznar Benjamin Gallin w swojej Lipšćanskej disertaciji „Katholische Arbeiter im Mutterland der Reformation. Konfession und Arbeits­migration in Sachsen 1871–1914“, kotraž je loni w Paderbornje wušła. Statysacy katolikow, hłownje z dźensnišeje Pólskeje a Čěskeje, ale tež z Italskeje běchu w Sakskej kónc 19. a spočatk 20. lětstotka dźěło pytali. Někotři z nich so trajnje w Sakskej zasydlichu, druzy jenož (wospjet) na wobmjezowany čas w Sakskej skutkowachu. Runočasnje móžemy w katolskej cyrkwi, kotraž bě w dotal přewažnje ewangelskej Sakskej na Drježdźanski dwór a łužiske wosady wobmjezowana, njesměrny rozmach nastupajo natwar cyrkwinskich strukturow wobkedźbować.

Pandemija wěrnosće wotkrywa

pjatk, 26. junija 2020 spisane wot:

W tutej kolum­nje powědaja štyrjo redakciji SN znaći mjezynarodni awtorojo, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich­ nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych­ mjeńšin.

Koronapandemija a z njeje slědowacy lock­down je čas měnjacych so wašnjow a prawidłow. Za mnohich je to zdobom čas stracha. Za prof. Winka, kiž rady puću­je a so z přećelemi zetkawa, kiž runje tak rady za ludźimi slědźi – štož sej wuski kontakt z nimi žada –, kaž studentam přednošuje, je čas korony jara ćežki. Stajnje dyrbi online być, štož jeho womučnja, a zwjetša internetne zoom-diskusije z kolegami a studentami jeho njespokojeja. Za njeho je direktna interakcija njenarunajomna.

Kaž kóždy fenomen ma tež pandemija po zdaću wjace hač jenož jednu dimensiju. Prof. Wink dyrbi připóznać, zo bě jeho karbonowy slěd jara sylny. Wón jara paruje pućować, přiwšěm so wjeseli, zo zemja mjenje ćerpi.

Serbscy Rjekowje

pjatk, 26. junija 2020 spisane wot:
Hižo w lěće 1893 wozjewi Jakub Lorenc-Zalěski (1874–1939) prěni dźěl swojeho roman­tiskeho powědančka „Serbscy Rjekowje“ w 1. lětniku „Łužicy“. 1922 wuńdźe předźěłane powědančko w rjedźe „Dom a Swět“, a 1957 wuda nakładnistwo Volk und Wissen pod titulom powědančka zběrku Zalěskowych twórbow. Stawizna jedna za čas wuprawow wuchodofrankskeho krala (a sakskeho wójwody) Hendricha I. (Heinrich I.) přećiwo kmjenam Połobskich Słowjanow. Dožiwjenja hłowneho pro­tagonista, młodźenca Zapasa, su čitarjej hłowna wobsahowa nitka. Dalšej twórbje knihi stej „Kifko“ a awtobiografiski tekst „W putach wosuda“, kotryž žiwjenski wot­rězk Zalěskeho w Slepom reflektuje. Nadeńdźemy illustracije Měrćina Nowaka-Njechorńskeho. Slěduja krótše teksty a basnje, mjez druhim „Dopomnjenka na Mikławša ­Andrickeho“, kiž bě wot dźěćatstwa wjelelětny přećel Zalěskeho. W dosłowje informuje Jurji Młynk čitarja wo žiwjenju a tworiwosći Zalěskeho. Měrćin Brycka

Milan Grojlich přihotuje swój prěni album jako singer-songwriter

Zajimawe, što wšo zamóže tajki koronawirus nastorčić a wotkryć. Štó drje w Serbach je wědźał, zo ma serbski rozhłosownik Milan Grojlich hišće druhu karjeru jako hudźbnik? Karjera snano njeje cyle prawe słowo, přiwšěm je rodźeny Bu­kečan hižo něšto lět – abo lěpje prajene hižo wot časa młodźinskich lět, potajkim połojcu swojeho žiwjenja – hudźbnje po puću. Skutkuje jako gitarist skupiny, komponować a spěwać tohorunja za­móže.

Swój prěni zjawny wustup we Łužicy jako spěwytwórc Rokotak měješe Grojlich před pjeć lětami w Chróšćanskej putniskej hospodźe. Na tymle koncerće pak je jeno swoje němskorěčne spěwy předstajił. Jeho takrjec serbski „comingout“ jako Rokotak sta so we wobłuku pandemije. Hnydom tři serbske „Spěwy přećiwo krizy“ bě w měrcu internetnje wozjewił, a jury Serbskeho poskitka tydźenja w syći je jeho 7. meje za nje z mytom wuznamjeniła. Wosebje „Prózdne dróhi“ – na krizu přebasnjena warianta pěsnje „Hory módre, ja was ­znaju“ – su zajimcow přeswědčili.

Ptačk, kotrehož njewidźiš

Ludowe nakładnistwo Domowina je w kooperaciji z Bianku Wjeńcynej a Katju Senner wudało nowy wobrazowy słownik za dźěći wot dweju lět. Janina Mikławškowa je jón lektorizowała. Kniha z twjerdeho papjerca wopřijima 30 pi­sanych wudebjenych stron. Twjerdy stabilny material je cilowej starobje přiměrjeny, wšako měri so nowostka na małe dźěći. Přiwšěm móhła wjazba tróšku krućiša być.

Što na was čaka ...

Nowowudaće je jednorěčne – ilustracije su jenož serbsce popisane. Spěchować ma so tak nałožowanje serbskeho słowoskłada bjez wliwa dalšeje rěče. Přełožk principielnje trěbny njeje, wšojedne na kotrym rěčnym niwowje so wužiwar pohibuje. Wšako su wobrazy jasnje ilustrowane. Pěstowarske dźěći trjebaja wězo kompetentneho čitanskeho partnera.

Žona z wobdźiwajomnej energiju

pjatk, 12. junija 2020 spisane wot:

Na wopyće pola cyrkwinskeje stawiznarki dr. Lubiny Malinkoweje

Majestotnje witatej će w barokowym stilu twarjena wěža Rakečanskeje ewangelskeje wosadneje cyr­kwje a žołtobarbny farski dom. Na zornowcowym ramiku wonkownych duri čitaš lětoličbje 1603 a 2014 a mjez nimaj „Pfarramt“. Tu bydli wot 2018 cyrkwinska stawiznarka dr. Lubina Malinkowa z mandźelskim, fararjom dr. Robertom Malinkom, a ze štyrjomi dźěćimi.

„Mi so w tutym domje jara lubi. Stawizny­ w nim dychaja“, praji 37lětna młoda­ žona. Na tajkej podobnej, ze stawiznami napjelnjenej farje w Hrodźišću pola Wósporka je wona hižo ze starši­maj, bratro­maj a sotromaj bydliła a rjane dźě­ćatstwo dožiwiła. Wědomostnica powěda mi wo času, jako bě nan z Hro­dźišćanskim wosadnym fararjom. Tam nimo wjesnjanosty a někotrych staršich ludźi nichtó serbsce njerěčeše. „My doma konsekwentnje serbowachmy. Staršej čitaštaj nam dźěćom serbske powědki, kaž na přikład z knihi ,Brunčki‘ z lěta 1909 a z kni­hi ,Serbske baje‘. Smy serbske ludowe spěwy a kěrluše spěwali.“ Zhromadnje z wjesnymi dźěćimi twarjachu budki, łažachu po štomach a so po wsy honjachu.

Jednaćelka Marka Maćijowa poda so po 40lětnym skutkowanju w LND na wuměnk

Jeje doba so nachila: Spočatk junija jednaćelka Budyskeho Ludoweho nakładnistwa Domowina Marka Maćijowa na wuměnk dźe. Dlěje hač štyri lětdźesatki je studowana dźiwadłowa wědomostnica w LND skutkowała. Cordula Ratajczakowa je so z njej rozmołwjała.

Rozžohnujeće so w turbulentnej koronakrizy.

M. Maćijowa: Haj, z tajkim wužadanjom njeběch ličiła. W prěnim wokomiku sej prajiš, to nětko woprawdźe trjebać njemóžu. Ale naposledk je kaž ze wšěmi problemami, dyrbiš přemyslować a spytać, wšo tak derje kaž móžno zrjadować. To sym činiła. Hač smy naposledk wšitko zmištrowali, budźemy hakle widźeć, hdyž je kriza nimo.

Wjele lět sće LND sobu wobwliwowała – wot 1978 jako redaktorka Płomjenja, wot 1986 jako lektorka, wot 1994 jako nawjedowaca lektorka a minjene 17 lět jako jednaćelka – přirodne stopnjowanje to takrjec. Sće hižo jako młoda holca wo tym soniła, so ze šefinu stać a směr serbskeho pismowstwa sobu postajeć?

W tutej kolumnje powědaja štyrjo redakciji SN znaći mjezynarodni awtorojo, wotměnjacy so pod pseudonymom „prof. Wink“, jónu wob měsac wo swojich­ nazhonjenjach a dožiwjenjach we wobłuku zetkanja kulturow, identitow, rěčow a narodnych­ mjeńšin.

Běše pak něhdy, w lěće 2018, zo přednošowaše prof. Wink we Waršawje wo tym, kak móža ludźo z mjeńšinowych kulturow sej swoju rěč a kulturu wobchować.

Kaž přepytowanja pokazowachu, běchu starši španišćinu rěčacych Američanow njezbožowni, zo jich dźěći swójbnu rěč a kulturu zhubjeja a so do jendźelskorěčneje dominantneje kultury asimiluja (připódla prajene, jendźelšćina NJEJE oficialna hamtska rěč USA). Njeby so ty starosćił(a), byštej-li so twoja rěč a kultura na te wašnje zhubiłoj? W někotrych regionach USA přewjedźechu španisce rěčacy starši měrliwe demonstracije a žadachu sej wjace wuwučowanja španišćiny w šulach, zo bychu swoju kulturu zakitowali. Grafito na wozu podzemskeje železnicy w New Yorku samo namjetowaše: „Mexiscy Američenjo, kotřiž španisce njerěča, njech so na swojich chilijowych bunach zaduša – přeradnicy!“

Projekt wo imaterielnym kulturnym herbstwje Delnjeje Łužicy běži

Dóstanješ-li wědomostny projekt we wob­jimje 1,5 milionow eurow spěchowany, da je tež wobjim dźěłowych pakćikow a wobdźělenych slědźerjow wulki. To płaći tohorunja za prěni serbski projekt strukturneje změny w Delnjej Łužicy ­z oficialnym titulom „Hódnoćenje imaterielneho kulturneho namrěwstwa Delnjeje Łužicy w němsko-serbskim konteksće“ (IKN). Wot lońšeho oktobra hač do kónca lěta 2021 běži projekt, kotryž zapřijima ze Serbskeho instituta, Delnjołužiskeje projektneje towaršnosće Domowiny (Dompro), Domizniskeho muzeja Dešno kaž tež zwonka institucijow wjace hač 20 sobuskutkowacych w pjeć hłownych dźěłowych cyłkach z wjacorymi dźělnymi projektami – wot projektoweho managementa přez wutwar zwjazkarstwa Łužiski muzejowy kraj, inwentarizaciju delnjoserbskeho kulturneho namrěwstwa hač k wuwiću strategijow za domizniske muzeje a nowych turistiskich poskitkow.

Hoberske předewzaće

„Kraßne Modlerske knihi“

pjatk, 22. meje 2020 spisane wot:

Serbja maja hišće časćišo na swojich knižnych polcach stare nabožne knihi stejo. Z rěčneho wida su wosebje staro­žitnosće z časa do lěta 1840 zajimawe. Jedna tajka knižka, zwjazowaca dweju mužow, kotrajž staj nam z hinašich přičin znataj, je: „Neb. Kn. M. Krystijana Wajsy kraßne Modlerske knihi, sa jeno evangeliskeho kscheszijana ...“. Awtor němskeje předłohi Christian Weise (1642–1708) je dźensa hišće znaty w zwisku ze skutkowanjom jako rektor Ži­tawskeho gymnazija, hdźež załoži dramatiske dźiwadłowe předstajenja šulerjow a spisa za to mnoholičbne teksty. Běše studowany magister teologije. Jako nawoda tamnišeje radneje biblioteki (dźensniša Christiana Weisowa biblio­teka) je ju jara rozšěrił.

nawěšk

SERBSKE NOWINY podpěruja:

Novi Sad – kulturna stolica Europy

nowostki LND