Małe keramiske wěšeńčka za hodowny štom
W chronice klóštra Marijineje hwězdy je zapisane, zo bu w Hózku, mjeztym do Kulowa zagmejnowanym, lěta 1380 při Čornym Halštrowje młyn natwarjeny. W běhu časa su jón powjetšeli a wotpowědnje techniskemu wuwiću přetwarjeli.
Před połdra lětstotkom wulki woheń Hózkowski młyn dospołnje zniči. W lěće 1861 młyn zaso natwarichu, 1935 pak tam poslednju muku mlějachu. Wulki štyristronski statok njebu wot toho časa změnjeny. Nic, kaž to wot druhdźe znajemy, njesteji tam bydlenski dom při puću, ale bróžnja, do kotrejež burja swoje zorno za mlěće w młynje wožachu.
Areal rozpadował
Hdźež su krampusy a stare žony po puću
Kak Ladinjenjo w južnotirolskich dołach Dolomitow hody swjeća
Ladinjenjo su narodna mjeńšina něhdźe 35 000 ludźi, bydlaca w sewjernej Italskej. Woni nałožuja k retoromanskim rěčam słušacu ladinšćinu. 1988 sta so ladinšćina w prowincy Južneho Tirola z rjadnej rěču – tak su oficialne dokumenty tam w třoch rěčach: w němčinje, italšćinje a ladinšćinje. Nimo rozhłosa wusyła telewizija wšědnje pjeć a dźesać mjeńšin powěsće w ladinšćinje.Štó su Ladinojo?
Hody ludźo nimale po cyłym swěće swjeća, wšudźe pak tróšku hinak a na swoje wašnje. To płaći tež za Ladinow w Južnym Tirolu. Šefredaktor ladinskich nowin La suc di Ladins (hłós Ladinjanow) Iaco Rigo je našemu wječornikej powědał, kak so w dolomitiskich dołach Italskeje bydlacy na swjedźeń Jězusoweho naroda přihotuja. Sam bydli wón w dole Val Badia, we wsy La liby Mareo.
Hodowny štom a wobradźenje
Dźensa zwučene nałožki wokoło hód su hišće poměrnje młode. Konkretne powěsće nastupajo namakamy w Budyskich tydźenskich nowinach (Budissinische wöchentliche Nachrichten) z lěta 1782 prěnju zdźělenku – přeprošenje na wustajeńcu „Betlehem“, kotraž hodźeše so za dwaj grošej wobhladać. Při tym jednaše so wo na wjetšej přestrjeni natwarjeny „Boži narodk“ ze wšelakimi palastami a hinašimi twarjenjemi, tež z „babylonskej wěžu“ a wotpowědnej iluminaciju. Tute přeprošenje so přichodne lětdźesatki wospjetowaše. Prěni nawěšk za hodowny dar bě 1814 wozjewjeny, a to za knižku, kotruž móžachu sej pola knihikupca Šołty kupić: „Militärisches ABC- und Bilderbüchlein für die Jugend“. Trochu konkretniše wabjenja běchu sydom lět pozdźišo. To poskićeše tružer (Drechsler) Leißring wšelake hrajki kaž tež „kožane pópki z a bjez hłowy.“ K hodam 1828 inserěrowaštaj C. G. Dominik při Hłownym torhošću, naličejo swój sortiment „flintow, tesakow, lakěrowane dźěćace hrajki z mosaza abo blacha kaž tež wšelake lampy jako pomoc za studowanje“, a jehłar (Nadler) Hammer jun.
W Podkyrkonošach w Betlémje
Swojorazny mechaniski Boži narodk w najmjeńšim a najstaršim domje čěskeho Frýdlanta wopytowarjow přiwabja
Husćišo dojědźemoj sej z mužom za hranicu do Čech. Krajina wabi do pućowanja a hosćency na wobjed. Dlěje hižo planowachmoj z dźowku a wnučku wulět do hórkateje krajiny Podkyrkonošow. Naš hłowny zaměr bě tónraz městačko Frýdlant. Z awtom trjebachmy njecyłu hodźinu. Zaparkowachmy njedaloko něhdyšeje piwarnje při krasnje wijatej so rěce Smědá. Hnydom za mostom wjedźe pućik horje k hrodej. W krajinje dominantny hród Frýdlant drje je jedyn z najznaćišich w Sewjernych Čechach. Něhdy měješe nadawk, wikowanski puć do Łužicy škitać. Stawizny hrodu započinaja so w 13. lětstotku. 1625 přeńdźe hród a jeho wobsydstwo do rukow wójwody Albrechta von Wallensteina, kiž pak jón jenož dźewjeć lět hač do swojeje smjerće wobsedźeše a so tu lědy zjewi. Přiwšěm wěnuje so jedna rumnosć jeho wosobje. Došedši na dwór hrodu přizamknychmy so wodźenju młodeje stawiznarki.
Z Dźěćiznakom rumpodicha zeznać
Wosebje dźěćom su hody napjaty čas, kotrehož wjeršk je patoržica. K mnohim swójbam přichadźa rumpodich a přinjese hodowne dary, někotrym tež bože dźěćo wobradźa. W lětušim hodownym Dźěćiznaku pak wěnujemy so rumpodichej. Tak chcemy so z tołstobrjuchatym mužom z dołhej běłej brodu a čerwjenym kabatom zaběrać. Zwotkel rumpodich poprawom pochadźa? Hdyž sej stawizny bliže wobhladamy, nańdźemy jeho zakład w legendźe swj. Mikławša z regiona dźensnišeje Turkowskeje. Tam bě wón biskop a je prawdźepodobnje 6. decembra zemrěł. Po wšěm zdaću běše to w času reformacije, jako nasta mytos božeho dźěsća, kotrež patoržicu dary wobradźa. A wone bu pozdźišo přez rumpodicha narunane. Jako syły ludźi do USA wupućowachu, su tam wosebje Nižozemjenjo hodowne tradicije pěstowali. Rumpodicha pak mjenowachu Santa Claus. W lěće 1931 je ze Šwedskeje pochadźacy ilustrator Haddon Sundblom znatu wabjensku kampanju Coca Cola wuwił a wobraz rumpodicha stworił. Charakteristiske su jeho dołha broda, čerwjeny kabat a sanki ze sobami. Bianka Šeferowa
Štóž njeje hišće za rumpodicha baseń nawuknył, Dźěćiznak je ...
Štóž njeje hišće za rumpodicha baseń nawuknył, Dźěćiznak je tule jednu spřihotował:
Štó to dźe? Jan Žur Wjeska ćicho spinka, nadobo so klinka wonka na dworje. W chěži wótře dumpa, z prutom hižo rumpa něchtó wo durje. Štó da jenož budźi, takle pozdźe ludźi? Je to rumpodich? Do jstwy stupa staruch, woblečeny kožuch. To je rumpodich! Njese dźěćom hrajki, baje pěkne bajki, njeje scyła zły. Tróšku wšak tež swari. Potom pak nam dari rjane nowe hry. „Dobru nócku, dźěći, dyrbju hišće pěši k druhim dźěćom hić!“Najstrašniši njepřećel abo ćěridło Serbstwa?
Krajina AGORD a serbske žiwjenje
Hač piwo, wino abo palenc – alkohol je najzwučeniša droga našeje towaršnosće. Foto: archiw SN/Maćij BulankA w Radebergskej Mitropje spiš nětko, wbohi Barto,
w Srjedźnoeuropskim akcijowym drustwje
spanskich a jědźnych wozow
abo kaž to tehdy rěkaše
Skurjeny wusnjeny za blidom po třinaće Radebergskich,
kaž je my derje znajemy zespody blida
Schileny nad blido, dokelž sy, wbohi Barto, tak přichileny
alkoholej a nikotinej?
Abo dokelž je twój ćah do Helgolanda-Łužicy, na kotryž
tu čakaš, dawno wotjěł?
Abo dokelž list Terezy Saakoweje přec hišće na wutrobje
nosyš, štož by přirodne było?
Abo tola snadź, dokelž je ći Radebergski předewzaćel
Hirsch, kiž je runje z blida stanył,
zjawnje nadawał „kaput typa“,
po tym zo sy jemu zjawnje nadawał
„pjatylizarja“?
Ně, wbohi Barto, twój spar je zbóžny tu w Radebergskej
Mitropje po tych třinaće Radebergskich,
kotrež sy wupił hladajo na wšě třinaće zwjazkow
swojich Zhromadźenych spisow, wupił ze zbožom
kaž druzy pija, dokelž jich něšto trapi
Druzy, kiž će tu zańč nimaja, dokelž rěč tych knihow
Hana njespi!
Insekty spja! Woprawdźe? Poprawom to nětko činja. Wonka je zyma a nihdźe ničo njekćěje. Ale što to? Widźu tam čmjełu! Njedawno wopyta čmjeła Hana Krabatowu zakładnu šulu w Kulowje. Serbšćinu wuknjacy 1. a 2. lětnika dožiwichu woprawdźity dowolowy dyrdomdej. Hana powědaše jim wo dožiwjenjach z pinguinami a zmijemi. A na kóncu zaspěwachu sej wšitcy zhromadnje serbsku pěseń. Za Kulowskich šulerjow běše to rjane dopołdnjo. Tekst a foto: Lubina Dučmanowa
Prěnička rokotaka wušła
Ze Serbskeho rozhłosa znaty Milan Grojlich drje mjenuje so jako hudźbnik rokotak, tola jeho hudźba je wšo druhe hač někajki rokot abo šćebot rokotaka, ptaka ze samsnym mjenom. Ně, jeho debitowy album „Riech an Blumen (und merk dir ihre Namen)“ je zběrka dwanaće měrnych a melodiskich spěwow, a tajka nalada so w tekstach wotbłyšćuje.
Spěwy wuprudźeja najwšelakoriše formy a nuansy melancholije. W njej chowaja so jěrosć, mučnota a přesłapjenosć runje tak, ale tež lochkosć a wjesołosć. Wid dozady so husto jewi, kiž je zdobom zhladowanje na aktualny čas, kaž w linkach „Kannst du denn auch die alten Lieder nicht mehr hören / Ohne zu denken – ich weiß nicht, ob wir hier noch dazugehören“. Ženje pak z toho žane žałosćace ‚něhdy bě wšo lěpje‘ njewurosće, dokelž so wid wróćo přeco zaso łama, kaž w teksće „Kannst du denn auch die alten Fotos nicht mehr sehen? / Weil du ja weißt, in Wirklichkeit war es nur etwa halb so schön“ abo „Denn auch die guten alten Zeiten sind nur alt / Auch wer den Wald trotz all der Bäume sieht, sieht eben doch nur Wald“.
Woprawdźity posoł kulturneho žiwjenja
Na wopyće pola wuměłca Jörga Tauscha w Rownom
W lěće 2017 bě wón na mjezynarodnej dźěłarničce rězbarjow w Miłoćicach. Wobdźiwach jeho, kak je do wulkeho granitoweho kamjenja rapaka dypał. Pod jeho křidło wubi Jörg Tausch tehdy z błóckom tekst „Krabat und Magie“. Swoju twórbu pomjenowa „Krabatowy kamjeń“, kotryž móža wopytowarjo dźensa hišće při Miłočanskej skale mjez dalšimi figurami, zhotowjenymi wot wjacorych wuměłcow z tu- a wukraja, wobdźiwać. Na lětušej dźěłarni je so mjeztym 54lětny rězbar, kamjenjećeser, moler, stukater, wuměłstwowy terapeut a pedagoga z Rownoho znowa wobdźělił a stwori z twjerdeho zornowca figuru serbskeje bajoweje postawy graba.
