Areal Stary lud při Dešnjanskim domizniskim muzeju wobsteji pjeć lět

Areal z mjenom Stary lud je w dwurěčnej Łužicy znata městnosć, rěčiš-li wo prjedawšim wobsydlenju našeje domizny. Za wonymaj dwěmaj słowomaj chowa so zajimawy dohlad do słowjanskeho srjedźowěka, kotryž skići Dešnjanski domizniski muzej swojim wopytowarjam pod hołym njebjom. Projektowy nawoda wobłuka pod hołym njebjom Peter-Kornelius Kusch mjenuje Stary lud archeologisce korektnje „sydlišćowy wurězk. Mamy pjeć jamowych chěžow podobnje tym, kajkež twarjachu sej Słowjenjo w dobje wot kónca sedmeho, spočatka wosmeho hač do dwanateho lětstotka“, wón wuswětla. Njeje to tohodla dospołne sydlišćo, dokelž dyrbjeli za tajke dwójce abo trójce telko jamowych chěžow nastajeć. „Srědki drje běchu wobmjezowane, wunošk pak njeby wo wjele wjetši był“, přispomnja Kusch, kotrehož w scenje přiwisnikow słowjanskeho srjedźowěka pro­sće „Jazca“ mjenuja.

Mjez lětušimi křižerjemi wuhladamy zaso tójšto ze slěbornym wěnčkom jako znamjo, zo 25. raz sobu jěchaja. Wjele žadniši je złoty jubilej. Wšitke dalše ­su skerje wuwzaća, ale za to ćim ­zajimawše.

W Chróšćanskim křižerskim procesionje mamy lětsa wjacorych naspomjenja­hódnych jubilarow. Nimo křižerjow Bena Cuški z Worklec a Měrćina Matki z Kozarc ze złotym wěnčkom na sukni pak zasłužatej sej poraj z Nukničanskeho Kralec dwora wosebitu kedźbnosć. Je drje jónkrótne w Serbach, zo wot časa pózdnjeho srjedźowěka, potajkim dlěje hač štyri lětstotki, wulki štyristronski statok wosrjedź Nuknicy Kralecy wobhospodarjeja. A dołhož je móžno wróćo zhladować, su so jutrońčku stajnje z Kralec dwora křižerjo do procesiona w Chrósćicach zarjadowali. Lětuša wosebitosć je, zo wu­žoh­nuja tam dejmantneju ju­bilarow, bratrow Měrćina a Jana Krala.

Milan Hrabal

II.

Křiž na chribjeće čłowjeka

Po šwikanju a z ćernjemi krónowanju

bjerje Jězus křiž na ramjo.

Sym tón wuzwoleny

sym pokleće

kiž so lěta wětrej spěraše

a dešć z Božeho njebja piješe

Hdyž prěni króć ze sekeru do mnje rubnychu

prošach chłódne železo

pósłach sylzy

město słowow surowym rukam

wobarach so

mjelčicy podarmo

kaž je to dónt

štoma w rukomaj čłowjeka

Zatamach Sudźicy

zo njepřisudźichu mojej smjerći

twar kolebki

Njetamam hižo –

nětk přimaju so druhe ruki

mojeho zwohidźeneho ćěła

a kładu je na swoje

Tak zhromadnje dźemoj

čłowjek a ja

hozdźam přichoda napřećo

Ja – symbol ćerpjenja

wón – putnik do wěčnosće

Sym tón wuzwoleny

kotrehož dótkaja so ruki

z nadźiju

zadwělowanja ale kruće

Sym tón

kiž swoju winu

prěje

Słyšiće?

Sym jenož štom

kiž zemrě za sławu Božu!

přełožk: Róža Domašcyna

wurězk z cyklusa basnjow

Johannes a Sebastian Unger wjedźetaj ze swojim dźědom Rätzec młyn w Spytecach. Tón ma přez generacije styki do Serbow

Jutrowny chlěb? Johannes Unger suknje z ramjenjomaj. „Wosebiteje muki za to njeje. Bjeru za njón normalnu muku družiny 505 abo wosuškowu muku. Rózynkow dla. Jutrowny chlěb poskićeja tež z cokorom poćehnjeny. Jenož ma wosušk hišće wjace přičinkow“, wuswětla jednaćel Rätzec młyna w Spytecach. Tam mlěja pšeńcu a rožku, zhotowjeja muku tež w biokwaliće, předźěłuja stare družiny kaž krupnik (Dinkel), dwuzorno (Emmer) a jednozorno (Einkorn), jednu z najstaršich družin pšeńcy. Wot šampanskeje rožki bychu rady hišće wjace wzali. Tu je so Rätzec młyn jako hłowny předźěłar w Sakskej wutworił. W biosferowym rezerwaće Hornjołužiska hola a haty wukonjeja tójšto přeswědčowanskeho dźěła, zo bychu ratarjo stare družiny pla­howali. Wone trjebaja mjenje hnojiwa a mjenje pryskanskich srědkow, nimaja pak tajki wulki wunošk a njejsu tak resistentne přećiwo wětřikej.